📘 *कथा शीर्षक: “खात्यांचं गणित आणि अभय सरांची शिकवण”* ( Accounting Practices)

*"जिथे हिशेब आहे, तिथेच विश्वास आहे!"*

*कथा शीर्षक: “खात्यांचं गणित आणि अभय सरांची शिकवण”*

✍️ लेखन-सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी

🎯 *प्रस्तावना* – प्रेरणादायी सुरुवात
IIM नागपूरमध्ये MSETCL च्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांसाठी ‘प्रेरण’ प्रशिक्षण सत्राची नांदी झाली होती. तांत्रिक ज्ञानासोबत व्यवस्थापनाच्या गाभ्यातील तत्व शिकवण्याचं हे एक अनोखं व्यासपीठ होतं. स्टेजवर पाऊल टाकलं, प्रशिक्षक अभय सरांनी.

ते म्हणाले –

*“तुम्ही कितीही उत्तम योजना आखली, पण तीची जर नोंद केली नाही, तर ती केवळ एक विस्मृती ठरते!”*

📘 *अध्याय 1: खात्यांचं गणित – नोंदीतून नीती*

अभय सरांनी पहिला धडा Accounting Practices वर दिला. त्यांच्या बोलण्याने आकड्यांची एक नवी दुनियाच उलगडली.

Accounting Standards and Compliance: "महापारेषणमध्ये प्रत्येक खर्च, प्रत्येक व्यवहार हा वीज नियामक आयोगाच्या नियमांच्या चौकटीत बसावा लागतो."

Chart of Accounts: व्यवहारांची नोंद कोणत्या कोडखाली जाते, यावरूनच त्याचं स्वरूप ठरतं. पैसा कुठून आला, कुठे गेला, याचा ठावठिकाणा हाच चार्ट देतो.

Journal Entries आणि Ledger Maintenance: अभय सर म्हणाले –

"तुमचा खर्च ledger मध्ये योग्यरित्या बसला नाही, तर तो खर्च राहत नाही – तो गोंधळ बनतो."

त्यांच्या तोंडून आलेले हे शब्द म्हणजे अर्थशास्त्रातल्या नीतीचा मंत्र होता.

📊 अध्याय 2: आर्थिक आरसे – संस्थेचं खऱ्या अर्थानं प्रतिबिंब

Balance Sheet – संस्था आर्थिक दृष्ट्या उभी आहे की कोसळतेय, याचं पहिलं प्रतिबिंब.

P&L Statement – उत्पन्न, खर्च आणि नफा यांचं संतुलन.

Cash Flow Statement – केवळ नफा असून उपयोग नाही, रोख कुठून आली आणि कुठे गेली, याची खरी कहाणी इथे दडलेली.

*"खात्यांचे आकडे म्हणजे संख्येच्या आड दडलेली सत्यकथा – ज्यांना ती समजते, तेच खरे अर्थशूर!"*

💼 *अध्याय 3: देणं-घेणं – विश्वासाचं अर्थशास्त्र*

Accounts Payable & Receivable – योग्यवेळी  दिलं नाही किंवा  घेतलं नाही, तर मेल बॉक्समध्ये ‘reminder’ची गर्दी वाढते, पण खात्यात शून्य उरतो.

Advance आणि Deposits Handling – प्रत्येक आगाऊ रक्कम म्हणजे एक जबाबदारी; ती फक्त नोंद नव्हे, तर कंपनीच्या प्रतिष्ठेचा भाग असतो.

*"देणं विसरला तर विश्वास हरवतो; घेणं विसरला तर अर्थशास्त्र संपतं!"*

🏗️ *अध्याय 4: स्थावर संपत्ती – नोंदीतून मूल्यनिर्मिती*

Capitalization – नवीन सबस्टेशन उभं करणं म्हणजे केवळ इमारत नव्हे, तर भांडवलामध्ये मूल्य वाढवणं.

Depreciation – वस्तूंचं आयुष्य कमी होतं, पण नोंदीत त्याची योग्य हिशेबशीर घसरण असावी लागते.

Asset Disposal – जुनं झालेलं टाकून न देता, नियमानुसार त्याचं पुनर्विनियोग करणं हीदेखील एक कला आहे.

🧭 *अध्याय 5: महापारेषणची आर्थिक रचना – उर्जेचं व्यवस्थापन*

Revenue Streams – ट्रान्समिशन चार्जेस, Open Access उत्पन्न, विविध शुल्क.

Expenditure – O&M खर्च, भांडवली गुंतवणूक, कर्मचाऱ्यांचे वेतन.

Financial Objectives – खर्चावर नियंत्रण, समतोल नफा आणि आर्थिक टिकाव.

🔮 *अध्याय 6: नियोजन आणि विश्लेषण* – *पैशाचा आराखडा*
Budgeting & Forecasting*

– ‘उद्या किती लागेल?’ याचा अंदाज म्हणजे चांगल्या व्यवस्थापनाचं पहिलं पाऊल.

Cost Allocation – थेट, अप्रत्यक्ष आणि overhead खर्च यांचा स्पष्ट हिशेब.

Variance Analysis – ठरवलेलं आणि प्रत्यक्ष घडलेलं यातला फरक ओळखणं म्हणजे शहाणपण.

⚠️ *अध्याय 7: जोखीम आणि विश्वास – आर्थिक जबाबदारीची शिस्त*

Financial Risk Management – उद्याच्या अनिश्चिततेसाठी आजपासून तयारी करणं.

Financial Reporting – प्रत्येक भागधारकाला पारदर्शकता हवी असते, ही त्यांच्या विश्वासाची पायरी.

Audit & Compliance – CAG, Internal Audit, Power Sector Norms यांचं पालन केल्याशिवाय कोणतंही काम पूर्ण मानलं जात नाही.

*"जिथे हिशेब आहे, तिथेच विश्वास आहे!"*

💡 अंतिम  शिकवण

सत्राच्या शेवटी एक प्रशिक्षणार्थी  म्हणाला –

*"सर, आतापर्यंत वाटायचं की हे सगळं फक्त Finance विभागाचं काम आहे… पण आज समजलं, की आर्थिक शिस्त ही प्रत्येक अभियंत्याची जबाबदारी आहे!"*

अभय सर हसले. त्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान आणि आश्वासक तेज होतं. त्यांनी केवळ एक वाक्य उच्चारलं –

*"रचना तयार करणं हे इंजिनीयरिंग आहे… पण ती रचना उभी ठेवणं हे आर्थिक शहाणपण आहे!"*

ही होती *खात्यांच्या आकड्यांमधली शिकवण* – जी कधी ledger मध्ये दिसते, कधी आत्म्याच्या आरशात उमटते.

ही होती ‘प्रेरणे’ची गोष्ट – *जी हिशेबातून होणाऱ्या शिस्तीची शपथ होती.*

🛡️*कथा शीर्षक: “स्पर्धेच्या रणांगणात – भूषण सरांचं पाठबळ”* ‘TBCB (Tariff Based Competitive Bidding )

  *“TBCB प्रकल्प” म्हणजे केवळ टेंडर नाही—तो आहे तुमचा तपश्चर्येचा ताम्रपट!*

🛡️*कथा शीर्षक: “स्पर्धेच्या रणांगणात – भूषण सरांचं पाठबळ”*

( TBCB प्रकल्पाची कथा) ✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी. *प्रस्तावना*

IIM नागपूरच्या व्याख्यानगृहात सकाळी शिस्तबद्ध शांतता पसरली होती. हॉलमध्ये बसलेले होते नवोदित सहाय्यक अभियंते—डोळ्यांत जिज्ञासा, मनात थोडा संभ्रम. आज भूषण सर ‘TBCB (Tariff Based Competitive Bidding ) प्रकल्प व्यवस्थापन: फिल्ड इंजिनिअरकडून अपेक्षा’ या विषयावर मार्गदर्शन करणार होते. पण पहिल्याच वाक्यात त्यांनी जणू सगळ्यांच्या हृदयात ठिणगी पेटवली.

“मित्रांनो,” त्यांनी सुरुवात केली,

*“युद्धात तलवार चालवणारा योद्धा जितका महत्त्वाचा, तितकाच महत्त्वाचा असतो मागे उभा राहून रणनीती आखणारा सेनापती. पण TBCBच्या रणभूमीत, आपण दोन्ही भूमिका एकाच वेळी निभावणार आहोत!”*

🛡️ *अध्याय १: TBCB (स्पर्धात्मक निविदा पद्धती ) म्हणजे काय?*

भूषण सरांचा स्वर तांत्रिक पण ओघवता होता. त्यांनी Electricity Act 2003, RfQ, RfP, TSA, आणि ऑगस्ट 2021 मधील सुधारणा यांचा मागोवा घेतला. घटक - अर्थ / भूमिका

Electricity Act 2003(विद्युत अधिनियम, 2003) - विद्युत क्षेत्रात सुधारणा, स्पर्धा, खासगी सहभाग यांना चालना

RfQ (Request for Qualification)- पात्र कंपन्यांची छाननी

RfP (Request for Proposal) -पात्र कंपन्यांकडून दर व कार्यप्रणाली मागवणे

TSA (Transmission Service Agreement)- सेवा करार – जबाबदाऱ्या व हक्क

ऑगस्ट 2021 सुधारणा दीर्घकालीन धोरणात्मक बदल, खासगी गुंतवणुकीसाठी वातावरण निर्माण

कागदांवरच्या अक्षरांतून त्यांनी उर्जेचा एक प्रवाह निर्माण केला. *“TBCB म्हणजे स्पर्धा, पण सत्तेसाठी नाही—गुणवत्तेसाठी. इथे दर आधी ठरतो, मग काम सुरू होतं. RTMमध्ये उलटं असतं.”*

त्यांनी एका युद्धनितीसारखं स्पष्ट केलं:

*बाब * - Regulated Tariff Mechanism(RTM). - Tariff-Based Competitive Bidding*

*दर ठरवणं* कामानंतर -आधी दर,- मग काम

*कंपनी* -SPV गरजेची नाही -SPV अनिवार्य

*कालावधी* -५ वर्षे -३५ वर्षे

*जोखीम* -सरकारकडे -विकसकाकडे

*दंड* -तुलनेनं कमी -अधिक कडक

थोडक्यात *RTM ही खर्चावर आधारित सरकारी नियंत्रणाखालील दरपद्धती आहे. यात स्पर्धा कमी, पण स्थिरता जास्त.*

*TBCB ही स्पर्धेवर आधारित पारदर्शक निविदा पद्धत आहे – जिथे अभियंत्यांना रणभूमीवर लढावे लागते.*

भूषण सरांचे शब्द केवळ माहिती देत नव्हते—ते ध्येय निर्माण करत होते.

⚔️ *अध्याय २: रणभूमी आणि संधी*

तेव्हा त्यांनी आकड्यांची उजळणी केली—पण ह्या आकड्यांना आत्मा होता. ते आकडे नव्हते, तर ‘संधींची घोषणा’ होती.

*₹८६,६५६ कोटींचे TBCB प्रकल्प २०३३-३४ पर्यंत!*

*४६,५०० मेगावॅटची ट्रान्समिशन क्षमता वाढवायचं उद्दिष्ट!*

*त्यांच्या स्लाइडवर झळकले Washi, Saswad, Jalna, Sakoli, Umred हे 400 kV चे प्रकल्प.*

ते म्हणाले—

*“हे प्रकल्प म्हणजे तुमचं रणांगण… आणि तुमचं अभिषेकक्षेत्र.”*

🧠 *अध्याय ३: अभियंत्यांची भूमिका – रणातले सेनानी*

भूषण सर प्रत्येकजणाकडे रोखून बघत म्हणाले—

*“Pre-bid मध्ये तुम्ही युद्धाच्या आधीचा गुप्तचर असता—सर्व्हे करा, जमीन किती लागेल ते विचारा, ROW चा अभ्यास करा.”*

*“Post-bid मध्ये तुम्ही समोर उभा असलेला सेनानी—डिले होणार नाहीत याची काळजी घ्या, प्रगती अहवाल अचूक ठेवा, Force Majeure चे योग्य दस्ताऐवजीकरण करा.”*

Force Majeure (फोर्स मॅज्यूर) हा एक फ्रेंच शब्द असून, त्याचा अर्थ आहे "प्रकृतीक किंवा अपरिहार्य शक्तींमुळे निर्माण होणारी अनपेक्षित परिस्थिती." Force Majeure म्हणजे अशी घटना —

" *जिची जबाबदारी कोणावरही येत नाही, पण जिची नोंद करून नियमात सवलत घेता येते."*

उद्योग, प्रकल्प व्यवस्थापन, ठेके (contracts), व कायद्याच्या संदर्भात " Force Majeure चा खूप महत्त्वाचा उपयोग होतो.

*“तुमचं काम नजरेआड असतं, पण परिणाम एखाद्या अदृश्य शिल्पकलेसारखा अवीट ठसा उमटवतं.”*

*⚙️ अध्याय ४: TBCB – एक माइंडसेट बदल*

त्यांनी थोडं थांबत एक वाक्य म्हंटले —

*“सरकारी अभियंता अजूनही RTMच्या सावलीत वावरतो… पण TBCB म्हणजे गादीवरचा खेळ नाही—ती आहे ग्लेडियेटरची रिंग.”*

("ग्लेडियेटरची रिंग" म्हणजे एक अत्यंत स्पर्धात्मक, कठीण आणि धोकादायक रणभूमी, जिथे केवळ कौशल्य, धैर्य आणि जिगर असलेलेच टिकतात. हा शब्दप्रयोग प्राचीन रोमन साम्राज्यातील ग्लेडियेटरच्या युद्धावरून घेतला आहे.)

ते पुढे म्हणाले—

*“इथे ‘काम सुरु करा’ हे आदेश येण्याआधीच तुम्हाला १० पावलं पुढे असावं लागतं. इथे निर्णय लवकर घ्यावे लागतात, कारण वेळेचा खटाटोप म्हणजे शस्त्र आहे, आणि अचूकता म्हणजे कवच.”*

🔚 *समारोप – एक शपथ*

तेव्हा त्यांनी जालना प्रकल्पाची केस स्टडी सांगितली—

*“एका अभियंत्याने ROW साठी स्वतःचा वेळ दिला, स्थानिक प्रशासनाशी सतत समन्वय साधला, आणि ३ महिन्यांचं काम २ महिन्यांत पूर्ण केलं.”*

ते पुढे म्हणाले—

*“हीच आहे TBCB योद्ध्याची ओळख—ज्याचं नाव फाईलवर नाही, तर ट्रान्सफॉर्मरवर कोरलं जातं. आणि तो ट्रान्सफॉर्मर म्हणजे फक्त तांत्रिक यंत्र नव्हे—तोच तुमचा ‘ताम्रपट’ आहे!”*

📝 कथा संपत असते तेव्हा...

एका नवोदित अभियंता प्रतिक्रिया देतो.

*“सर, TBCBचं नाव आजवर कागदावर वाचलं होतं… पण आज ते रक्तात शिरलं.”*

*शेवटची भावना...*

TBCBसारख्या तांत्रिक, जटिल आणि आव्हानात्मक प्रकल्पात काम करणं म्हणजे केवळ सरकारी कागदांवर सही करणं नव्हे—तर एक युद्ध आहे. इथे प्रत्येक अभियंता राजवीर असतो—जो फक्त आदेश पाळत नाही, तर रणशूरतेने निर्णय घेतो, जबाबदारी पेलतो आणि विजयी होतो.

*कारण शेवटी... तांत्रिकतेचंही एक हृदय असतं—जेव्हा ते प्रेरणेनं धडधडतं, तेव्हा इतिहास घडतो.*

*🔺 “TBCB प्रकल्प” म्हणजे केवळ टेंडर नाही—तो आहे तुमचा तपश्चर्येचा ताम्रपट! 🔺*

🔐 * *कथा शीर्षक: "अदृश्य शत्रू आणि निरंजन सरांचं अभेद्य कवच"*

*जिथे सर्जनशील ऊर्जा आहे, तिथे सावधपणाची वीज असलीच पाहिजे!*     

                                                                               *"आपत्ती काळात अभ्यास नव्हे, कृती उपयोगी पडते. त्यामुळे नियमित Cyber Drill ही काळाची गरज आहे."*   
                                                                                     🔐 * *कथा शीर्षक: "अदृश्य शत्रू आणि निरंजन सरांचं अभेद्य कवच"*

✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.     
                                                                                *🏛️ प्रास्ताविक*

IIM नागपूरच्या सभागृहात ऊर्जेचा नवा उत्साह उसळलेला. महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनीचे नवोदित सहाय्यक अभियंते एकत्र जमले होते — प्रेरण पातळी प्रशिक्षण कार्यक्रमासाठी. प्रत्येकाच्या डोळ्यांत स्वप्नं होती, तर मनात उर्जा आणि जबाबदारीची भावना. याच वेळी व्यासपीठावर आले एक तेजस्वी व्यक्तिमत्त्व — *निरंजन सर.*

त्यांची ओळख एकाच वाक्यात देता येईल: *अनुभवाचा सागर, तंत्रज्ञानाची धार आणि संवादाचा शिल्पकार.*

ते म्हणाले,

*"वीजप्रवाह दिसत नाही, पण त्याचा स्पर्श जग बदलतो. अगदी तसंच, सायबरहल्लेही दिसत नाहीत... पण एक क्षणात अख्ख्या व्यवस्था ढवळून काढतात! त्यामुळेच सजगता, ज्ञान आणि शिस्त ही आपली खर्‍या अर्थाने ढाल आहेत."*

💻 *सायबरसुरक्षेची पहिली ओळख*

" *Cybersecurity म्हणजे केवळ अँटीव्हायरस नाही – ती आहे ऊर्जेच्या रक्षणासाठी वापरण्यात येणारी एक डिजिटल तलवार."*

निरंजन सरांनी समजावलं,

*"SCADA, RTU, PLC — ही फक्त abbreviations नाहीत, ती ऊर्जेच्या वाहतुकीची नाडी आहेत. त्यांचं संरक्षण म्हणजे ऊर्जा सुरक्षेची जबाबदारी."*

📡 *पारंपरिक व औद्योगिक तांत्रिक सुरक्षा यामधील फरक*

ते म्हणाले,

"IT आणि OT (Operational Technology) यामधला फरक न समजल्यास, आपण चुकीच्या ठिकाणी इलाज करू लागतो.

*एका बाजूला डेटाचं रक्षण महत्त्वाचं, तर दुसऱ्या बाजूला शारीरिक उपकरणांचं – सबस्टेशन, नियंत्रण केंद्रं, वीजवाहिनी यांचं."*

🔥 *सायबर हल्ल्यांची भयावहता*

त्यांनी काही अस्सल उदाहरणं दिली –

*Phishing* — एक चुकीचा क्लिक, आणि नियंत्रण गेले कोणाच्या तरी हातात.

*Malware & Ransomware* — वीजपुरवठा थांबतो, आणि खंडणीची मागणी सुरू होते.

*"हल्ली हल्लेखोर गोळ्या नाही – कोड पाठवतो. आणि आपली व्यवस्था कोसळते, कारण एक पासवर्ड कुणीतरी बोर्डवर लिहिलेला असतो!"*

⚠️ *कमकुवत दुवे – उघड्या दारातून येतो शत्रू*

*जुनी उपकरणं* – फायरवॉल म्हणजे काय, हेच माहित नसलेली.

*मानवी चुका* – कंट्रोलरने पासवर्डच लिहिलेला टेबलावर.

*SCADA* – खुलं नेटवर्क, अनएन्क्रिप्टेड डेटा...

*"आपण वीज यंत्रणेचे सैनिक आहोत – एक लहानशी चूक संपूर्ण व्यवस्था अंधारात बुडवू शकते!"*

📜 *मानदंड आणि मार्गदर्शक तत्वं*

*"शिस्त ही सुरक्षेची पहिली शर्थ आहे!"*

*NERC CIP* – महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधा सुरक्षित ठेवण्यासाठी.

*IEC 62443* – औद्योगिक नियंत्रण प्रणाल्यांसाठी आंतरराष्ट्रीय मानक.

*IS 16335:2015* – भारतातील विद्युत यंत्रणेसाठी मार्गदर्शक तत्त्व.

🛡️ *अभेद्य सायबर संरचनेचे स्तंभ*

*नेटवर्क सेगमेंटेशन* – IT आणि OT वेगळे ठेवणे.

*DMZ (Demilitarized Zone)* – माहितीचं नितळ प्रवाह सुनिश्चित करणं.

*IDS/IPS* – हल्ला सुरू होण्याआधीच अलर्ट मिळवणं.

🔐 *प्रवेश नियंत्रण – "कोण, कधी, किती?"*

*"सिस्टीममध्ये देवासारखं वागा – सगळ्यावर नजर, पण हस्तक्षेप केवळ आवश्यक तेव्हाच!"*

*RBAC* – भूमिका आधारित प्रवेश.

*MFA* – एकाच गोष्टीवर अवलंबून न राहता अनेक स्तरांची खात्री.

*Secure Remote Access* – VPN, Jump Servers यांचा वापर.

🚨 *हल्ला झाला तरी संयम हाच उपाय*

*SIEM* – सुरक्षा घटनांचं तंत्रशुद्ध निरीक्षण.

*IR Plan* – हल्ला झाला तर पहिला कॉल कोणाला?

*DR Plan* – SCADA, Relay, VFD कसे Restore करायचे?

*"आपत्ती काळात अभ्यास नव्हे, कृती उपयोगी पडते. त्यामुळे नियमित Cyber Drill ही काळाची गरज आहे."*

🤖 *भविष्यातील शस्त्रं – AI, Blockchain, आणि सायबर-फिजिकल एकात्मता*

*AI/ML* – वर्तनात बदल झाल्यास त्वरित इशारा.

*Blockchain* – डेटा बदलू न येण्याजोगा.

*Real-time Monitoring* – डिजिटल नाडी परीक्षणाचं भविष्य.

💬 *समारोप* – सावध असाल तरच सुरक्षित राहाल

निरंजन सरांनी सांगितलं:

*"वीज ही केवळ ऊर्जा नव्हे, ती जबाबदारी आहे. आणि सायबर सुरक्षा म्हणजे केवळ तांत्रिक उपाय नव्हे, ती सजगतेची संस्कृती आहे."*

प्रत्येक प्रशिक्षणार्थी त्यांचं मन एकाच विचाराने भारावून गेलं:

*"सायबरसुरक्षेचा खरा सैनिक मीच आहे!"*

*✨दैनंदिन तांत्रिक जीवनाची शिकवण:*

*जसं सबस्टेशनमध्ये एखादा नट ढिला झाला की शेकडो मेगावॉटवर परिणाम होतो, तसंच सायबर जागरूकतेतील थोडीशी  ढिलाईही लाखो लोकांच्या उजेडावर परिणाम करू शकतो.*

*जिथे सर्जनशील ऊर्जा आहे, तिथे सावधपणाची वीज असलीच पाहिजे!*

*ही कथा केवळ शिकलो म्हणून नाही, तर सजग राहिलो म्हणून लक्षात ठेवायची आहे.*

💻 कथा शीर्षक:* *"सायबर संग्रामाची बोधकथा – श्रीपाद सरांचा ऑनलाइन धक्का"*

 *"तुमचं उपकेंद्र तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम आहे… पण सायबरदृष्ट्या सुरक्षित आहे का?"*                                                                                        

*"आपण सगळेच विचार करतो, की पॉवर सिस्टीममधला सर्वात मोठा धोका म्हणजे शॉर्टसर्किट... पण खरी भीती आता तांत्रिक वायरिंगमधून नाही, तर अदृश्य नेटवर्कमधून – सायबर स्पेसमधून होणाऱ्या हल्ल्यांपासून आहे!"*                                                                   

💻  कथा शीर्षक:* *"सायबर संग्रामाची बोधकथा – श्रीपाद सरांचा ऑनलाइन धक्का"*

*(युक्रेन पॉवर ग्रीडवरील सायबर हल्ल्याच्या पार्श्वभूमीवर महापारेषण अभियंत्यांना मिळालेला आत्मसाक्षात्कार)*

 ✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.    

                                                                                      🌆 सकाळची वेळ – IIM नागपूर

थोड्याच वेळात एक महत्त्वपूर्ण ऑनलाइन प्रशिक्षण सत्र सुरू झालं .  स्क्रीनवर एक शांत, संयत व्यक्तिमत्व उभं राहिलं – श्रीपाद सर. त्यांचा चेहरा नेहमीप्रमाणे शांत होता, पण त्यांच्या डोळ्यांत आज काहीतरी वेगळंच होतं – 

*एक जागृती, एक संदेश... आणि एक धक्का.*

🎯 *प्रस्तावना – तांत्रिकतेपलीकडचा धोका*

*"आपण सगळेच विचार करतो, की पॉवर सिस्टीममधला सर्वात मोठा धोका म्हणजे शॉर्टसर्किट... पण खरी भीती आता तांत्रिक वायरिंगमधून नाही, तर अदृश्य नेटवर्कमधून – सायबर स्पेसमधून होणाऱ्या हल्ल्यांपासून आहे!"*

सगळे अभियंते थबकले. हाय व्होल्टेज, पीटी, सीटी, ट्रान्सफॉर्मर – या नेहमीच्या विषयांत गुंतलेल्या मेंदूंना एकदम वेगळी दिशा मिळाली होती.

⚡ *२०१५ – युक्रेनवरील सायबर हल्ला : अंधारात गेलेले लाखो लोक*

"२३ डिसेंबर २०१५, संध्याकाळचे ५ वाजले होते... युक्रेनमधील तीन पॉवर वितरण कंपन्यांमध्ये अचानक अंधार पसरला. २.३ लाख नागरिक अंधारात बुडाले – एका क्लिक मुळे.

होय, एका क्लिकने SCADA प्रणालीवर ताबा मिळवला गेला.

BlackEnergy नावाच्या मालवेअरने सर्व यंत्रणांचं नियंत्रण घेतलं.

Relay Protection च्या सेटिंग्स बदलल्या.

Manual ट्रिपिंग केलं – पण तेव्हा नियंत्रण कक्षात कोणीच नव्हतं!

Backup Systems ला  सुद्धा फसवले गेले होते..."

*शब्दांमध्ये भीती नव्हती, पण सत्याचा तोल सांभाळलेला होता.*

🧠 *सायबर हल्ल्याचं सूत्र – केवळ संगणक नव्हे, तर मानसिक लढाई*

हॅकर्सनी Remote Access Trojans वापरून डिजिटल दरवाजे उघडले.

पारंपरिक वायरिंग सुरक्षित असली, तरी डिजिटल तळं फुटलं.

*इथे सुरक्षा म्हणजे तांत्रिक ज्ञान + जागरूकता.*

*इथे दुर्लक्ष म्हणजे संकट.*

📉 *परिणाम – केवळ अंधार नव्हे, तर ठप्प झालेलं आयुष्य*

अचानक वीज गेली...

रुग्णालयात लाईफ सपोर्ट थांबला...

रेल्वे सेवा थांबली...

उद्योग बंद पडले...

जनतेचा विश्वास हादरला.

⚠️ *भारतासाठी आणि महापारेषणसाठी मिळालेला बोध*

श्रीपाद सरांनी भारताचा नकाशा स्क्रीनवर दाखवला –

अनेक  उपकेंद्रं, हजारो किलोमीटरचे ऑप्टिकल  फायबर नेटवर्क, SCADA आणि SAS प्रणाली...

*"संपूर्ण पॉवर ग्रीड ने आता डिजिटल युगात प्रवेश केंला  आहे. त्यामुळे सायबर सुरक्षा ही आता पर्याय नाही, ती आवश्यकताच आहे!"*

🔐 *सायबर सुरक्षा – अभियंत्यांचं  नवीन कवच*

सरांनी सायबर संरक्षणाचे पाच आधारस्तंभ उलगडले –

SCADA आणि SAS यंत्रणांना DMZ (Demilitarized Zone) मध्ये ठेवणं

MFA – मल्टी फॅक्टर ऑथेंटिकेशनची अंमलबजावणी

RBAC – Role Based Access Control

SIEM – Security Incident & Event Management सिस्टीम

Regular Cyber Drills – अग्निशमन सरावासारख्या सायबर सराव चाचण्या

*“या सगळ्या गोष्टी आता तुमच्या सिस्टिमच्या हायजिनचा भाग व्हायला हव्यात. जेवढं सवयीचं PPE घालणं महत्त्वाचं आहे, तेवढंच सायबर सेफ्टीचं भान ठेवणं गरजेचं आहे,” – सर शांतपणे म्हणाले.*

🧩 सरांचा विचारप्रवर्तक प्रश्न:

*"तुमचं उपकेंद्र तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम आहे… पण सायबरदृष्ट्या सुरक्षित आहे का?"*

या प्रश्नाने अनेक अभियंत्यांच्या मनात वीज चमकली – त्यांच्या मेंदूतील सर्किट्स सक्रिय झाले.

📘 *अनुभवाची पावती – एक प्रशिक्षणार्थ्याचा प्रतिसाद*

प्रशिक्षण घेत असलेल्या अनुरागने चॅटमध्ये लिहिलं –

*"सर, आज लक्षात आलं की आपण फक्त ट्रान्सफॉर्मर्सचं संरक्षण करत नाही… आपण डेटा, सिस्टीम आणि लोकांच्या विश्वासाचंही संरक्षण करतो!"*

💡 *अंतिम संदेश – अभियंता ते सायबर वॉरिअर*

*"वीज जाणं हा  अपघात नाही… ती मुद्दाम बंद केली गेली, आणि आपल्याला ते समजलं नाही, हाच खरा धोका आहे.*

म्हणूनच, आता अभियंत्याचं उत्तरदायित्व बदललं आहे –

तुम्ही केवळ यंत्रे सांभाळणारे अभियंते नाही...

*तुम्ही सायबर वॉरिअर्स आहात!"*

🔐⚡💻 *समाप्ती – एका धड्याची सुरुवात*

ही होती एक खरी कथा –

एका क्लिकचा हल्ला,

एक काळजाला भिडणारा धडा,

आणि अभियंत्यांच्या मनात उमललेली नवदृष्टी.

श्रीपाद सरांनी दिलेलं हे बोधसत्र फक्त शिक्षण नव्हतं,

ते होतं – 

*"भविष्यातला अंधार रोखण्यासाठी आजपासून उजेड निर्माण करण्याचं आवाहन!"*

*आता अभियंते फक्त ग्रीडचं नाही, तर संपूर्ण विश्वासाचं रक्षण करत आहेत – एक संगणक, एक डोळस नजर, आणि एक सजग मन घेऊन.*

🔒🔧🌐

🏭 * हॉट-स्टिकचा मंत्र आणि वीजवाहिन्यांच्या शिस्तीतील गुरु – श्याम सर* (Hot line Maintenance- Hot stick Method)

 **“हॉट-स्टिक म्हणजे एक साधं साधन नाही. ती एक विचारधारा आहे, एक मनःस्थिती आहे – जिथे आपण उर्जेपासून दूर राहतो, पण जबाबदारीच्या अगदी जवळ जातो,”*

*कथा शीर्षक:* *हॉट-स्टिकचा मंत्र आणि वीजवाहिन्यांच्या शिस्तीतील गुरु – श्याम सर* ✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी. 🌩️ *"विद्युतशिस्त म्हणजे विज्ञान आणि साहसाचा संगम!"*

IIM नागपूरच्या सभागृहात एक वेगळीच ऊर्जा संचारत होती. महापारेषणच्या नव्या दमाच्या सहाय्यक अभियंत्यांसाठी आयोजित प्रेरण पातळी प्रशिक्षण सत्र सुरु होतं. व्यासपीठावर उभे होते – *प्रशिक्षक श्याम सर – अनुभवाचा साठा डोळ्यात आणि आत्मविश्वासाचा ठसा आवाजात.*

*त्यांनी काहीही नाट्यमय सुरुवात न करता थेट विषयाला हात घातला – हॉट-स्टिक!*

*“हॉट-स्टिक म्हणजे एक साधं साधन नाही. ती एक विचारधारा आहे, एक मनःस्थिती आहे – जिथे आपण उर्जेपासून दूर राहतो, पण जबाबदारीच्या अगदी जवळ जातो,” श्याम सर म्हणाले.*

🔧 *हॉट-स्टिक – उर्जेला नम्रपणे हाताळण्याची कला*

प्रॉजेक्टर स्क्रीन वर झळकत होती Hot Stick. त्यांनी हॉट स्टिक च्या कौशल्यपूर्ण हाताळणी चे विविध विडियो दाखवले - विविध प्रकार आणि त्यांची उपयोगिता.

*" Loose हार्डवेअर घट्ट करणं असो, किंवा कुठली परकीय वस्तू काढणं असो – ह्या प्रत्येक कृतीत शिस्त आणि श्रद्धा यांची सांगड असते."*

*🧼 साधनांची तपासणी – अपघात टाळण्याची पहिली पायरी*

*"टूल वापरण्यापूर्वी त्याच्याशी संवाद साधा – ‘तू तयार आहेस का?’"*

त्यांनी शिकवलं Pre-Use Inspection, Surface Cleanliness, आणि Dielectric Strength Validation.

*“असाच संवाद आपण रोज आपल्या गाडीसोबतही ठेवतो, बॅटरी तपासतो, टायर प्रेशर बघतो – कारण आपण प्रवासाला निघतो. इथे मात्र, प्रवास विद्युतप्रवाहाजवळचा असतो!"*

🏭 *प्रगत सबस्टेशन – डिजिटल मंदिराचे वास्तूशास्त्र*

*“आजचं सबस्टेशन म्हणजे फक्त तांत्रिक केंद्र नाही, ते एक डिजिटल मंदिर आहे,” ते म्हणाले.*

*Thermography ने तापमानाची नेमकी मोजणी*

*SCADA प्रणालीद्वारे नियंत्रण कक्षाशी सततचा संवाद*

*“या सगळ्याच्या पलीकडे एक गोष्ट असते – नाडी परीक्षण. प्रत्येक यंत्रणेची धडधड आपल्याला ऐकू आली पाहिजे!”*

🖥️ *थेट प्रात्यक्षिकं – अनुभवाशिवाय शिक्षण अपूर्ण*

प्रोजेक्टरवर प्रत्यक्ष ऑपरेशन्स दाखवले जात होते – Bare-Hand Techniques, Hot-Stick Handling.

*“पोस्चर म्हणजे मनाचा आरसा. उभं कसं राहायचं, टूल किती अंतरावर ठेवायचं, आणि संवाद कसा राखायचा – यावरच निर्णयांची गुणवत्ता अवलंबून असते.”*

*“संपर्क साधताना, मन शांत आणि निर्णय स्पष्ट पाहिजे!”*

🚨 *आपत्ती व्यवस्थापन – क्षणाचं भान, युगाचे परिणाम*

*"आपत्ती कधीही सांगून येत नाही," ते म्हणाले. "पण जर आपण तयार असलो, तर ती आपलं ध्येय गाठण्याचं साधन ठरते!"*

Live Line Isolation Drill

Shock Victim ला वाचवण्याच्या पद्धती

Electrical Burn साठी प्राथमिक उपचार

dummy doll वर फर्स्ट एडचं प्रात्यक्षिक हे सर्व त्यांनी विडियो द्वारे सांगितले . *“ही नाटकं नाहीत – ही जीव वाचवण्याची परंपरा आहे.”**

❓ *प्रश्नोत्तर सत्र – विचारांचे झरे उलगडताना…*

सत्राच्या शेवटी श्याम सरांनी अनुभवाच्या गर्भातून प्रश्न विचारणाऱ्याना उत्तरं दिली –

एक विद्यार्थ्याने विचारलं, *“सर, आपण घाबरत नाही का? इतकी जोखमीची कामं करताना?”*

श्याम सर मंद हसले – *“घाबरतो… पण मी तयारीवर विश्वास ठेवतो. भीतीला शिस्तीत बदललं की ती आपली पहिली सुरक्षा बनते.”*

🌟 *कथासार – ‘हॉट-स्टिकची हाक’*

हॉट-स्टिक म्हणजे फक्त साधन नाही – ती विश्वासाची वस्ती आहे

प्रगत पद्धती म्हणजे वैज्ञानिक शिस्तीचा कडेकोट किल्ला

*श्याम सरांचं प्रशिक्षण म्हणजे जिथे ज्ञान तेज बनतं, आणि अनुभव प्रकाश*

*ही कथा आहे त्या योद्ध्यांची, ज्यांनी विद्युतशिस्तीचं ‘व्रत’ घेतलं आहे. आणि ह्या व्रताच्या मंत्राचा नायक आहे – हॉट-स्टिक!*

🧤 *कथा शीर्षक:* 🌩️ *⚡ “हॉटलाइन मेंटेनन्स” – विजेवर चालणारा यज्ञ*- श्याम सर

 *हॉटलाइन इंजिनिअर – हे फक्त कर्मचारी नाहीत,*

*ते उजेडाची शपथ घेणारे व्रती आहेत.*                                                                                                                     *"बेअर-हँड म्हणजे फक्त वायर पकडणं नाही, तर तीच वीज बनणं – समान व्होल्टेजमध्ये मिसळणं!"*                                                                                            

*कथा शीर्षक:* 🌩️   *⚡ “हॉटलाइन मेंटेनन्स” – विजेवर चालणारा यज्ञ*- श्याम सर”                                                                                                                           

✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.                                                                                                                                                                                                                                   IIM नागपूरच्या प्रगल्भ आणि तेजस्वी सभागृहात, विद्युत उर्जेसारखा एक विलक्षण अनुभव आकार घेत होता. मंचावर उभे होते महापारेषणचे अभियंता, श्याम सर .त्यांचा आवाज सौम्य, पण विचारांना हलवणारा.                                                   *"वीज बंद न करता मेंटेनन्स शक्य आहे का?"*

असा एक साधा, पण अंतर्मनाला हलवणारा प्रश्न त्यांनी विचारला. क्षणभर सगळं थांबलं… आणि मग त्यांनी उत्तर दिलं 

*"हो! आणि हाच आहे 'हॉटलाइन मेंटेनन्स'चा खरा आत्मा!"*

ते पुढे म्हणाले –

*"जेव्हा ग्राहकांचा अंधार टाळायचा असेल, तेव्हा अभियंता स्वतः प्रकाशाच्या ज्वालेवर चालतो!"*

*हे कार्य म्हणजे केवळ तांत्रिक काम नव्हे – ती  एक साधना आहे, सेवा आहे, साक्षात समाजाच्या उजेडाची जबाबदारी आहे.*

🦺 *सुरक्षा – योद्ध्याचं अभेद्य कवच*

*"हा खेळ नाही – ही जबाबदारी आहे!"*

श्याम सरांनी सुरक्षा नियमांचा पवित्र मंत्र जणू घोषवाक्याप्रमाणे सांगितला.

IS व IEEE मानके

Insulated Gloves, Conductive Suits, Safety Belts

Minimum Approach Distance

आणि...

*"जिथे PPE संपतं, तिथे शिस्त सुरू होते!"*

त्यांनी स्पष्ट केलं –

*"हेल्मेट हे फक्त डोकं वाचवण्यासाठी नाही, तर विचारांचं संतुलन राखण्यासाठी आहे."*

⚠️ *धोके* – जे दिसत नाही, पण असतात

"वीज दिसत नाही, पण ती तिथेच आहे."

ही गोष्ट त्यांनी एका अभियंत्याच्या अनुभवातून सांगितली –

Induced Voltage चा फटका बसलेली ती वेळ, आणि त्यातून घेतलेली शिकवण:

Arc Flash ची तीव्रता

Touch आणि Step Potential ची जाणीव

Job पूर्वीचं Risk Evaluation

*"ध्येयावर लक्ष केंद्रित ठेवा, पण पायाखालची जमीन विसरू नका." – हे त्यांनी मनावर कोरलं.*

🧤 *Bare-Hand Technique – आकाशाशी संवाद*

जेव्हा विषय आला बेअर-हँड तंत्रज्ञानाचा, तेव्हा सगळ्या उपस्थितांना अक्षरशः उर्जा जाणवू लागली.

*"बेअर-हँड म्हणजे फक्त वायर पकडणं नाही, तर तीच वीज बनणं – समान व्होल्टेजमध्ये मिसळणं!"*

Equipotential Zone

Conductive Suit

Insulated Ladder

Bucket Truck

*या सगळ्यांचं त्यांनी Live Demo द्वारे सुंदर दर्शन घडवलं.*

📋 *पूर्वनियोजन – तपश्चर्येची पायरी*

*"पूर्व नियोजन आणि संपूर्ण संवाद हेच यशाचं गमक."*

त्यांनी Job Briefing, Isolation Verification, Real-time Communication, Emergency Protocols यांचं अत्यंत सूक्ष्म आणि ठाम मार्गदर्शन केलं.

*हे शिकवणं नव्हतं – ते जणू अनुभूती देत होते.*

*"अडथळा म्हणजे संकट नव्हे – ती तर संधी आहे स्वतःला सिद्ध करण्याची!"*

🌟 *शेवटचा स्पर्श – विजेइतकाच हृदयस्पर्शी*

सगळे प्रशिक्षणार्थी शांतपणे ऐकत होते. श्याम सरांनी सर्वांकडे पाहिलं, 

आणि त्यांनी हळूच एक वाक्य टाकलं…

"जेव्हा तुम्ही लाईनवर काम कराल, तेव्हा लक्षात ठेवा –

*तुम्ही केवळ वायर दुरुस्त करत नाही…*

*तुम्ही कोणाचंतरी आयुष्य पुन्हा उजळवत आहात."*

✅ *कथासार – 'हॉटलाइन' म्हणजे…* *निष्काळजीतेचा शत्रू, शिस्तीचा श्वास*

*सुरक्षा ही श्रद्धा, तंत्रज्ञान ही तयारी*

*अंधाराशी लढणारे, पण प्रकाशाने झळाळणारे अभियंते*

*हॉटलाइन इंजिनिअर – हे फक्त कर्मचारी नाहीत,*

*ते उजेडाची शपथ घेणारे व्रती आहेत.*

*💡 जय वीज, जय विज्ञान, जय सुरक्षा!*

🔬 *कथा शीर्षक: “ 400 kV उपकेंद्रातील RRS ची प्रेरणादायी कहाणी”* *Rapid Restoration Scheme (RRS)*

 🔬 *कथा शीर्षक: “ 400 kV उपकेंद्रातील RRS ची प्रेरणादायी कहाणी”*

(एक अभियांत्रिकी विजयनाट्य — विनायक सरांच्या ओघवत्या ऑनलाइन *कल्पनेतील* सत्रावर आधारित)

पावसाच्या रिमझिम सरींनी वातावरणात गारवा आणि प्रसन्नता फुलवलेली होती. ती सकाळ जणू काही वेगळंच वचन देत होती. आयआयएम नागपूरच्या प्रशिक्षण हॉलमध्ये, नवोदित सहाय्यक अभियंते आपापले हेडफोन कानावर घट्ट लावून, एकाग्र मनाने स्क्रीनकडे पाहात होते. आजचं त्यांचं *ऑनलाइन* सत्र होतं एका अभियंत्यांसोबत — विनायक सर, ज्यांनी महापारेषणमध्ये आपल्या कार्यकौशल्याने 400 kV उपकेंद्रावर *Rapid Restora

tion Scheme (RRS)* यशस्वीपणे अंमलात आणली होती.

🔬 *कथेची सुरुवात – संकट आणि संधीचा क्षण*

सत्राची सुरुवातच त्यांनी एका अंगावर काटा आणणाऱ्या आठवणीने केली.

"एकदा रात्रीच्या अंधारात ICT-II चं एक फेज युनिट अचानकच फेल झालं . संपूर्ण वीजपुरवठ्यावर टांगती तलवार लटकत होती. … पण आमच्याकडे होती – *RRS!* "

सरांचे शब्द ठाम, आवाजात आत्मविश्वास... आणि प्रशिक्षणार्थ्यांचे डोळे चमकत होते. *संकटाच्या त्या क्षणी, घाम गाळणं नव्हे, तर तयारीचा विजय अनुभवणं — हाच खरा अभियांत्रिकीचा श्वास आहे,* हे त्यांच्या बोलण्यातून स्पष्ट होत होतं.

🔧 *समस्या – पारंपरिक दुरुस्तीचं आव्हान*

ICT – म्हणजे Interconnecting Transformer. 400 kV ते 220 kV अशा उच्च-दाब वीजप्रवाहाचं सुरळीत रूपांतरण करणारा अत्यावश्यक घटक. पण जर यातला एखादं युनिट फेल झालं , तर?

दुरुस्तीचा *कालावधी* : काही दिवस

*परिणाम* : लोडशेडिंग, आर्थिक नुकसान, ग्राहकांचा कंपनी वरील विश्वास डळमळीत

💡 उपाय – *RRS* : *युद्धपूर्व तयारीचं भक्कम उदाहरण*

“ *शत्रूचा हल्ला होईल तेव्हाच बंदूक शोधायची नसते... आपण आधीच ती भरून ठेवतो!”*

– विनायक सर

Rapid Restoration Scheme ही अशीच एक योजना — ICT चा कोणतंही युनिट फेल झालं तरी 6 ते 8 तासांत स्पेअर युनिट कार्यान्वित करण्याची क्षमता असलेली व्यवस्था!

🔍 *तांत्रिक संकल्पना – साधेपणात सामर्थ्य*

प्रशिक्षणार्थी विद्यार्थ्यांनी डायग्राम्सकडे पाहत नोट्स घेतल्या, कारण प्रत्येक तांत्रिक बाब एका विजयोन्मुख विचारसरणीची साक्ष देत होती:

IPS ट्यूब्स – प्रत्येक ICT बँकशी पूर्व-संलग्न

Isolators – 400/220 kV साठी double-break आणि center-break

33 kV XLPE केबल्स – Tertiary आणि Neutral CT कनेक्शनसाठी

Civil Layout – तयार बेस, LA, trenches, BPI… सर्व तयार!

*"हे म्हणजे युद्धासाठी तयार केलेलं रणगाडं होतं!"*

– एका प्रशिक्षणार्थ्याची प्रतिक्रिया

⚙️ *संदेश – योजना नव्हे, ही जबाबदारी आहे*

PowerPoint सादरीकरणात विनायक सरांनी स्पष्ट केलं:

RRS चे फायदे:

वेळेची बचत – १० तास Vs १० दिवस

विश्वासार्हता – Ring Main साठी मजबूत बॅकअप

आर्थिक लाभ – लाखो रुपयांचा रेव्हेन्यू लॉस टळतो

अभियंता म्हणून आत्मिक समाधान

*“Engineering म्हणजे केवळ वायर-ट्रान्सफॉर्मर नव्हे… ती ही यंत्रणा आहे जी अंधार येण्यापूर्वी उजेड तयार ठेवते.”*

🔬 *Test & Commissioning – आत्मपरीक्षणाचा भाग*

सरांनी protection टेस्टिंगचे व्हिडीओ दाखवले – differential, REF, remote switching simulation, trip logic...

*प्रत्येक टेस्ट म्हणजे एक जबाबदारी, एक जागरूकता, एक प्रतिबिंब — आपण तयार आहोत का?*

📘 *शेवटच्या ओळी – ही एक शपथ आहे*

“RRS ही केवळ योजना नाही – ती विजेवर चालणाऱ्या शहरांच्या भविष्याची शपथ आहे.”

*“आज आपण शिकतोय… उद्या हीच योजना आपण तयार करणार आहोत.”*

🎓 *प्रशिक्षणार्थींचा अनुभव – उजेडाची शिकवण*

“सरांनी आज आम्हाला शिकवलं – आपत्काळात घाबरायचं नाही, तयारीत असायचं.”

*“संकटात जो सर्वप्रथम पाऊल उचलतो – तो खरा अभियंता असतो.”*

ही होती प्रेरणादायी कहाणी – विनायक सर आणि 400 kV उपकेंद्राच्या RRS ची.

जिच्या तांत्रिक शिस्तीत, जबाबदारीच्या धाग्यांत, आणि उजेडाच्या वचनात… एक संपूर्ण शहर सुरक्षित झोपतं.

Do watch Video

https://youtu.be/XTPwPxv0tP4?feature=shared Rapid Restoration System for ICTs at 400 kV Jejuri