#"बॅटरी, चार्जर, DG सेट, Auxiliary सिस्टम — ही उपकरणं नाहीत, या आपल्या जबाबदाऱ्यांच्या सावल्या आहेत. या प्रणालींचं व्यवस्थापन म्हणजेच आपल्या ड्युटीचं मूर्त स्वरूप आहे."
कथा शीर्षक: विजेच्या मागे उभं राहिलेलं सामर्थ्य
✍️ लेखन - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी प्रस्तावना :
आजची सकाळ नागपूरच्या आयआयएम परिसरात काहीशी वेगळीच होती. हवेत एक उत्साह, एक प्रतीक्षा दरवळत होती. नवे-नवे सहाय्यक अभियंते, तेजस्वी वाटत होते. पण त्यांच्या उत्साहाचा खरा केंद्रबिंदू होता — महापारेषणचे सुप्रसिद्ध प्रशिक्षक सुहास सर. आज त्यांचं मार्गदर्शन "सबस्टेशन बॅटरी व अक्सिलरी सिस्टम" या विषयावर होतं. मात्र त्यांच्या शैलीत हा विषय केवळ तांत्रिक व्याख्यान न राहता, एका हृदयस्पर्शी कथेत रूपांतरित होणार होता...*
दुर्गम डोंगररांगांच्या कुशीत वसलेलं एक छोटंसं गाव — प्रकाशनगर . या गावाचं जीवनमान, शिक्षण, आरोग्यसेवा, सगळंच एका अदृश्य पण अत्यंत महत्त्वाच्या यंत्रणेवर अवलंबून होतं — गावाच्या उपकेंद्रावर. बाहेरून जरी विजेचा प्रवाह राष्ट्रीय ग्रीडमधून येत असे, तरी या प्रकाशाच्या मागे एक ‘शांत सामर्थ्य’ सतत सज्ज होतं — सबस्टेशनमधील बॅटरी आणि अक्सिलरी सिस्टीम.
याच उपकेंद्रावर नुकतीच रुजू झालेली एक अभियंता — आर्या. तिच्या डोळ्यांत स्वप्न होतं आदर्श अभियंत्याचे – जिचं ज्ञान केवळ पुस्तकापुरतं मर्यादित नसेल, तर प्रत्येक उपकरणाच्या धडधडत्या नाडीशी जोडलेलं असेल.
पहिल्याच दिवशी वरिष्ठ अभियंता नंदन सर म्हणाले,
"आर्या, बॅटरी ही उपकेंद्राचं हृदय आहे. वीजपुरवठा बंद झाला, की हिचाच श्वास आपल्याला जिवंत ठेवतो."
त्या एका वाक्याने आर्याच्या जिज्ञासेला नवा गती दिली.
सेल मध्ये भरलेली जबाबदारी
आर्याने बॅटरीच्या प्रत्येक सेल कडे अभ्यासू दृष्टीने पाहिलं — Lead-Acid, VRLA, रॅक्स, टर्मिनल्स. चार्जिंग व डिसचार्जिंग सायकल ती समजून घेत होती, पण तिच्या मनात चाललेली प्रक्रिया होती वेगळी – ही केवळ उर्जा नाही, ही आपत्तीसमयीची पहिली प्रतिक्रिया आहे.
प्रत्येक सेल म्हणजे एक सैनिक — शांत, पण सतत सज्ज.
मेंदूसारखी प्रणाली — BMS
BMS म्हणजे Battery Management System.
"ही बॅटरीची मेंदू प्रणाली आहे," आर्या मनाशी म्हणाली.
हीच प्रणाली तपासत होती तापमान, वोल्टेज, सेल बॅलन्सिंग, आणि अलार्म सिग्नल. जणू सेल शी संवाद साधण्याची भाषा हीच होती. तिचं प्रत्येक निरीक्षण म्हणजे मानवी मेंदूतील न्यूरॉन्सच्या कामगिरीसारखं होतं — सुक्ष्म, पण अत्यंत प्रभावी.
अंधारातला उजेड
एक रात्री मुसळधार पावसात मुख्य वीजपुरवठा अचानक खंडित झाला. सगळं गाव अंधारात बुडालं. पण उपकेंद्रात नुसता उजेड नव्हता, तर आत्मविश्वासाचा प्रकाश होता. बॅकअप बॅटरीने SCADA, ट्रिपिंग लॉजिक्स, अलार्म सिस्टीम कार्यरत ठेवल्या.
आर्या धावत कंट्रोल रूममध्ये पोहोचली. तिच्या नजरेसमोर बॅटरी नव्हती, तर तिच्या समर्पणाचं प्रतिबिंब होतं.
"ही बॅटरी नाही, ही तर शपथ आहे — अंधारावर मात करण्याची!"
चार्जर: शहाणं यंत्र, शहाणं माणूस
दुसऱ्या दिवशी आर्याने चार्जर सिस्टीमचं निरीक्षण केलं. Constant voltage, Boost charge, Float mode – प्रत्येक टप्पा जणू नात्याच्या एका पातळीप्रमाणे होता.
चार्जरने जर योग्य ऊर्जा दिली नाही, तर बॅटरी झपाट्याने निकामी होते – हाच नियम जीवनातही लागू होतो. नात्यांतही ‘चार्जिंग’ योग्य हवी – योग्य वेळ, योग्य संवाद, आणि समजूत.
DG सेट: अंतिम शिलेदार
नंतर आर्याची भेट झाली DG सेटशी – अंतिम योध्दा. जेव्हा सगळं अपयशी ठरतं, तेव्हा तोच एकटा उभा राहतो. इंजिनचा आवाज, अल्टरनेटरची फिरकी, आणि कंट्रोल पॅनेलचा गूढ झगमगाट – या सगळ्यांमध्ये आर्याला दिसली एक निःशब्द ताकद – शेवटपर्यंत झगडण्याची जिद्द.
Auxiliary सिस्टम: दुर्लक्षित पण अनिवार्य
संपूर्ण उपकेंद्रात फिरताना आर्याला जाणवलं — प्रत्येक Auxiliary सिस्टम म्हणजे शक्तीच्या मागे उभं असलेलं मौन सामर्थ्य आहे. Emergency light, control panel ventilation, SCADA RTU – या सगळ्या सहायक घटकांचं व्यवस्थापन हेच खऱ्या अर्थाने विश्वसनीयतेचं मूळ आहे.
शिस्तबद्ध व्यवस्थापन: निरीक्षणाची कसोटी
एक आठवडा होताच अचानक एक उच्चस्तरीय पाहणी जाहीर झाली. निरीक्षकांनी प्रश्न केला,
"या उपकेंद्रातील बॅटरी व अक्सिलरी सिस्टीम किती कार्यक्षम आहेत?"
थोडीशी घाबरलेली आर्या काही क्षण स्तब्ध राहिली. पण मग तीच तिची तयारी कामी आली. तिने अत्यंत शिस्तबद्ध रीतीने सगळं मांडलं – BMS रिपोर्ट्स, चार्जर लॉग्स, DG सेट स्टार्टअप डेटा, देखभाल नोंदी.
निरीक्षक हसले आणि म्हणाले,
"तुमचं निरीक्षण सिस्टिमइतकंच परिपूर्ण आहे!"
समारोप: उपकरणांपलिकडचं कर्तव्य
संपूर्ण कथा ऐकून प्रशिक्षणार्थी शांत होते — अंतर्मुख. सुहास सर पुढे आले. त्यांनी सौम्य पण ठाम स्वरात सांगितलं:
"बॅटरी, चार्जर, DG सेट, Auxiliary सिस्टम — ही उपकरणं नाहीत, या आपल्या जबाबदाऱ्यांच्या सावल्या आहेत. या प्रणालींचं व्यवस्थापन म्हणजेच आपल्या ड्युटीचं मूर्त स्वरूप आहे."
शेवट:
ही गोष्ट एका सबस्टेशनपुरती मर्यादित नाही — ती आहे प्रत्येक जबाबदार अभियंत्याच्या अंतःकरणात जागवलेली एक जाणीव.
"प्रत्येक अंधारात उजेड देणारी व्यवस्था" हीच खरी उर्जा आहे – न दिसणारी, पण जिवंत, टिकणारी, प्रेरणादायी.
आर्यच्या मनात पेटलेली ज्योत, आता प्रत्येक प्रशिक्षणार्थी अभियंत्याच्या मनात झगमगू लागली होती — प्रकाशनगरच्या बॅटरीसारखी — अंधारातही प्रकाश देणारी.
ही केवळ कथा नाही — ही एक दृष्टी, एक शिकवण, आणि एक अभियंता म्हणून असलेली जबाबदारीची साक्ष आहे.
Link to:
-
Inventory Management:
“Ensure DG system readiness with Inventory Management.” -
Transformer Condition Monitoring:
“Backup power and transformer health go hand in hand: Condition Monitoring.”
