कथा शीर्षक: “भूमीतून उगम पावलेली शक्ती – अमेय सरांची विद्युतयात्रा” (EHV Substation Earthing & Design )

🔌 “Design तुमच्या मेंदूतून येतं, पण Earthing तुमच्या हृदयातून यायला हवी.” 💖                                                                                                                   

# "Earthing म्हणजे संरक्षण, समज, आणि समर्पण.*

#ती Fault current ला जमीन गाठायला मदत करते,

#Equipment, मनुष्यबळ आणि परिसर सुरक्षित ठेवते."                                                                                                                                                                       

💫 पार्ट 2 कथा शीर्षक: “भूमीतून उगमलेली शक्ती – अमेय सरांची विद्युतयात्रा”

                                                                                                                                                                     (EHV Substation Earthing & Design वर आधारित एक हृदयस्पर्शी, प्रेरणादायी कथा)                                                                                                                                                                                                        ✍️ लेखन- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.                                                                                                                                                                                                                              🌄 प्रस्तावना : IIM नागपूरची ऊर्जायुक्त सकाळ

                                                                                                                                                                                   सकाळची  हवा, सभागृहात गूंजणारा तरुण अभियंत्यांचा उत्साह, आणि मंचावर येणारी एक विलक्षण अनुभवी व्यक्ती…

IIM नागपूरच्या एका खास प्रशिक्षण सत्रात नवोदित सहाय्यक अभियंते जमले होते.

आजचा विषय होता — EHV Substation मधील Earthing आणि त्याचं Design.

पण हे केवळ पॉवर पॉइंट स्लाईड्स, चार्ट्स आणि फॉर्म्युल्यांचं सत्र नव्हतं.

अमेय सर मंचावर येणार होते — ते ज्यांचं प्रत्येक व्याख्यान म्हणजे तंत्रज्ञान आणि माणुसकी यांचं सुंदर मिलन.

ते आले… आणि त्यांनी कथा सांगायला सुरुवात केली…

एका गावाची, एका स्वप्नाची, आणि त्या स्वप्नासाठी जमिनीत खोलवर रुजलेल्या नात्याची.

🛖 प्रकरण 1: "गावाचं स्वप्न – आणि एका अभियंत्याचा प्रारंभ"

शिवरी – डोंगरांच्या कुशीत विसावलेलं एक छोटंसं गाव.

गावात लाईट होती, पण ती केवळ wires मधून दिसणारी – विद्युतशक्ती नव्हे, फक्त अस्तित्व.

Voltage drop, phase failure, ट्रिपिंग... आणि उन्हाळा आला की blackout.

गावकऱ्यांनी अनेकदा आशेने आकाशाकडे पाहिलं... पण उत्तर आलं जमिनीखालून!

महापारेषणने ठरवलं –

"शिवरीसाठी 220/33 kV उपकेंद्र उभारायचं."

अमेय सर Design Engineer म्हणून पुढे आले .

त्यांनी पहिलं वाक्य काय म्हटलं माहितीय?

"Tower जितका उंच, त्याची Earthing system तशी खोल हवी .

हीच आपली शक्ती – जमिनीतून उगमलेली!"

⚙️ प्रकरण 2: “Earthing म्हणजे काय?” – एक भावनिक अर्थ

अमेय सरांनी सगळ्यांना विचारलं –

"Earthing म्हणजे काय? Electrode, कंडक्टर, mesh एवढंच?"

नाही… ते म्हणाले –

"Earthing म्हणजे संरक्षण, समज, आणि समर्पण.

ती Fault current ला जमीन गाठायला मदत करते,

Equipment, मनुष्यबळ आणि परिसर सुरक्षित ठेवते."

शिवरी प्रकल्पात, त्यांनी खालील बाबींसोबत एक नातं जडलं:

🔸 Soil Resistivity — 3-layer soil analysis

🔸 Mesh & Rod Combination — Equipotential Gradient कमी करण्यासाठी

🔸 Earth Mat Design — IEEE 80 व IS 3043 प्रमाणे

पण काम सुरू असताना खाणकामादरम्यान एक पुरातन प्रार्थनास्थळाचा  पाया सापडला.

गावकरी , भावनिक झाले.

काम थांबलं.

अमेय सरांनी सगळ्यांना एकत्र बोलावलं.

ते म्हणाले:

"ही माती आहे आपल्या श्रद्धास्थानाची …

पण हीच माती उद्या तुमचं भविष्य उजळवणार आहे.

आपण मातीला दुखवणार नाही – आपण तिचा आदर राखून पुढं जाऊ."

त्यांनी design बदललं, electrode ची जागा बदलली.

गावकरी डोळ्यांत पाणी घेऊन म्हणाले –

"या माणसाने मातीशी, आणि आमच्या मनाशी नातं जोडलंय."

⚡ प्रकरण 3: “Design पेक्षा अधिक – माणुसकीचा स्पर्श”

Substation design म्हणजे केवळ Technical Compliance नव्हे –

ते आहे एक जिवंत कवच, जे विजेच्या कोपऱ्यातूनही सुरक्षिततेची हमी देतं.

अमेय सरांनी काटेकोरपणे खालील बाबी केल्या:

🔹 Step & Touch Potential – Real-time Simulation

🔹 Independent Earthing – LA, Equipment, आणि Neutral साठी

🔹 Redundancy – Solid Earthing साठी दोन Electrode

एक वादळी रात्र… आकाशात वीज चमकली.

Lightning strike झाला – 15 kA fault current.

पण Substation मध्ये एकाही उपकरणाला काहीही इजा झाली नाही.

कारण – जमिनीखाली रुजलेलं एक विश्वासाचं नेटवर्क!

🌌 प्रकरण 4: “मातीला स्पर्श करणं म्हणजे मनाला जोडणं”

सत्राच्या शेवटी, अमेय सर थांबले.

त्यांनी सभागृहाकडे पाहिलं आणि म्हटलं:

"Substation कितीही भव्य असो, त्याचं खरं बलस्थान त्याच्या Earthing मध्ये असतं.

मातीशी नातं जोडलं नाही, तर Design म्हणजे पोकळ ढाचा."

त्या क्षणी, सभागृहात एक शांततेचा प्रकाश उतरला.

सगळे अभियंते आतून हलले होते.

तांत्रिक ज्ञानाला आता भावनिक अधिष्ठान लाभलं होतं.

💡 कथेसाठी संदेश:

“विद्युतप्रवाह चालतो – तो वाहतो, सुसाट, वेगवान.

पण त्याला दिशा देते Earthing –

जी नसेल, तर तो विनाश निर्माण करतो.

Earthing ही केवळ सिस्टमची गरज नव्हे – ती सिस्टमचा आत्मा आहे .

आणि त्या आत्म्याचा आवाज – एक संवेदनशील अभियंता ऐकतो.”

🌱 समारोप : भूमीशी बांधिलकी – अभियंता म्हणून एक नवा दृष्टिकोन

अमेय सरांचा अनुभव, त्यांची भावना, आणि त्यांनी सांगितलेली "मातीची गोष्ट"

नवोदित अभियंत्यांच्या मनात खोलवर रुतली.

ते आता Substation design करताना केवळ IS code नव्हे, तर

गावाचं भविष्य, माणसांचं आयुष्य आणि

जमिनीशी असलेलं शाश्वत नातं लक्षात घेणार होते .

ही कथा प्रत्येक महापारेषण अभियंत्याच्या अंतर्मनात Earthing ची खरी ओळख जागवते –

एक जबाबदारी, एक नातं, आणि भूमीतून उगमलेली अमर शक्ती!

🔌 “Design तुमच्या मेंदूतून येतं, पण Earthing तुमच्या हृदयातून यायला हवी.” 💖

Link to:

• Substation Earthing Best Practices:
  “For practical earthing setup, read Substation Earthing.”

• Outage Procedure (for safety):
  “Refer also to outage steps at 400kV EHV Line Outage Procedure.”

*कथा शीर्षक: "पृथ्वीच्या गर्भातून सुरक्षेची कवचकुंडले"* (EHV Subsation Earthing)

 # *"का करतो आपण Earthing?"*

# *"आपण सर्वजण ट्रान्सफॉर्मर, सर्किट ब्रेकर, CT, PT यांच्याबद्दल बोलतो. पण विद्युत व्यवस्थेचा आत्मा कुठे आहे, माहितेय का? तो आहे ‘पृथ्वी’मध्ये.*

*कथा शीर्षक: "पृथ्वीच्या गर्भातून सुरक्षेची कवचकुंडले"*

(वैभवसंपन्न, भावस्पर्शी, ओघवती, आणि प्रेरणादायी कथा)

✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.

नागपूरच्या उन्हाने थरथरलेल्या त्या दुपारी, IIM नागपूरच्या वातानुकूलित सभागृहात महापारेषणच्या नव्या दमाच्या सहाय्यक अभियंत्यांची तुकडी सळसळत होती. प्रत्येक चेहरा उजळलेला – *माहितीच्या ओढीने, नवतेच्या कुतूहलाने*. आजच्या दिवशी काहीतरी वेगळं घडणार होतं. कारण समोर होते *एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व — अमेय सर*. विद्युत सुरक्षेला त्यांनी धर्माची उंची दिली होती. त्यांच्या उपस्थितीने वातावरणात एक वेगळीच गंभीरता उतरली होती.

सर मंचावर आले आणि कोणतीही औपचारिक प्रस्तावना न करता त्यांनी कथा सुरू केली...

*"मी तुम्हाला एक सत्य घटना सांगतो. एकदा एका 400 kV उपकेद्रात अचानक Fault झाला. विजेचा एक झणझणीत ‘स्पार्क’ जमिनीच्या पोटातून उसळला… आणि एका कंत्राटी कामगाराच्या पायाखालचा दगड थरथरला*. त्या एका क्षणात त्याच्या मनात एकच प्रश्न उमटला – *'हे का घडलं?'*

पण त्या क्षणामागे एक गूढ, अदृश्य कहाणी होती — आणि *त्या कहाणीचं नाव होतं — Earthing System."*

सभागृह स्तब्ध झालं होतं. वीजेसारख्या अमर्याद शक्तीला वळवणाऱ्या त्या अदृश्य शस्त्राची कहाणी सरांनी उलगडायला सुरुवात केली.

✨ *भाग १: ‘मातीचं कवच’ — Earthing चे मूलतत्त्व*

*"आपण सर्वजण ट्रान्सफॉर्मर, सर्किट ब्रेकर, CT, PT यांच्याबद्दल बोलतो. पण विद्युत व्यवस्थेचा आत्मा कुठे आहे, माहितेय का? तो आहे ‘पृथ्वी’मध्ये.*

*Fault Current हा असंवेदनशील असतो* — *तो कुठंही जाऊ शकतो.* पण जर तो योग्य मार्गाने पृथ्वीपर्यंत पोहोचला नाही, तर त्याचे परिणाम विध्वंसक होतात.

म्हणूनच IS 3043 आणि IEEE Std 80 हे आपले धर्मग्रंथ आहेत.

Fault Earth पर्यंत पोहोचतो, पण त्याचा प्रवास सुरक्षित हवा.

*आपलं उद्दिष्ट काय?*

*१. माणूस वाचवणं*

*२. उपकरणं टिकवणं*

*३. Fault ला योग्य मार्गाने डिस्चार्ज करणं*

*Touch Potential आणि Step Potential* या संकल्पना फक्त तांत्रिक शब्द नाहीत — *त्या मृत्यू आणि जीवनाच्या सीमारेषा आहेत.*

आणि हो, *मानवी शरीरातून 60 mA पेक्षा जास्त करंट गेलं… तर… मृत्यू अटळ!*

म्हणूनच —

'Plate Earthing', 'Pipe Earthing', 'Counterpoise Earthing' — या फक्त पद्धती नाहीत… ही *आपली कवचकुंडले* आहेत, जीवनाच्या रणांगणात वापरण्यासाठी."

⚙️ *भाग २: ‘गणित आणि गारूड’* — *Earthing System चे डिझाईन आणि मोजमाप*

"मी वैराग उपकेद्रात काम करत होतो. Fault Level, Soil Resistivity, Step-Touch Voltage, Transfer Potential… हे सगळं मी स्वतः मोजलं.

त्या मातीची प्रतिकारशक्ती – 78 ohm-m. हा आकडा ऐकायला सोपा वाटतो. पण अशा मोजमापांनीच कोणाचा जीव वाचतो, कोणाचा जातो – हे ठरतं.

*Wenner Method वापरून Resistivity मोजणं म्हणजे जमिनीच्या गर्भातील रहस्य उकलणं.*

Chemical Treatment – Bentonite, Charcoal, Salt — ही मातीशी सुसंवादी अशी उपचारपद्धती आहे.

Stone Metal चा वापर – फक्त सजावट नाही, तो एक सुरक्षित ‘फूटपाथ’ असतो — जो Fault Current चे पृथ्वीशी नैसर्गिक संधान करतो.

PLCC System साठी स्वतंत्र Earthing, Peterson Coil वापरून System ला स्थिर ठेवणं… हे सगळं म्हणजे एक सिंफनी, जिथं प्रत्येक भाग योग्य स्वरात असतो."

🧠 मग त्यांनी एक प्रश्न विचारला –

*"का करतो आपण Earthing?"*

सभागृह गोंधळून गेलं. पण एका विद्यार्थ्यानं हळूच उत्तर दिलं —

*"कारण आमचं ज्ञान फक्त तांत्रिक नाही… आम्ही विद्युत संरक्षक आहोत. आमचं कार्य म्हणजे माणसांना सुरक्षित ठेवणं."*

अमेय सर - *"अगदी बरोबर. तुम्ही केवळ अभियंते नाही — तुम्ही विद्युत योद्धे आहात. आणि ही 'मातीतली व्यवस्था' — हे तुमचं अदृश्य पण प्रभावशाली शस्त्र आहे."*

✅ शेवटचा धक्का:

सरांनी सत्राच्या अखेरीस एक Live Fault Simulation दाखवलं.

Grid मध्ये Fault झाला, Touch Voltage गेलं 250V वर. Protective Relay प्रतिसाद द्यायला थोडा वेळ घेत होता…

पण Earthing Grid भक्कम होतं.  ग्रीड ने सगळं शोषून घेतलं.

आणि त्या माणसाचा जीव वाचला.

त्या थरारक क्षणानंतर, एक नवोदित अभियंता हळूच स्वतःशीच म्हणाला —

" *मी यासाठी आलोय. मातीतल्या अदृश्य कवचासाठी.

कारण Earthing ही केवळ माती नव्हे, ती माझी शपथ आहे!* "

*समारोप*:

*मानवी जीवनाच्या सुरक्षेचं, वीजेच्या रक्षणाचं आणि उपकेद्राच्या स्थैर्याचं खरं गमक Earthing System मध्ये लपलेलं आहे*. अमेय सरांसारखे गुरू त्या गूढतेला कथा-प्रेरणेच्या रूपात आपल्या हृदयात उतरवतात.

ही गोष्ट सांगते —

"*Fault कितीही प्रचंड असो,

जर तुमचं Earthing योग्य असेल* —

*तर वीजही तुमचं काही वाकडं करू शकत नाही!"*

(समाप्त)

🌍 सबस्टेशन अर्थिंग –  माहिती

ट्रान्समिशन क्षेत्रात काम करताना सबस्टेशनची अर्थिंग पद्धत समजून घेणं फार गरजेचं आहे.

मी एक छोटासा ब्लॉग लिहिलाय — सरळ भाषेत, व्यावहारिक दृष्टिकोनातून. वाचा, आणि अभिप्राय नक्की द्या.

👉  https://urjamantra.blogspot.com/2025/05/substaion-earthing

विद्युत अभियंत्यांना उपयोगी ठरेल अशी आशा आहे!

Link to:

• EHV Substation Earthing Design (advanced):
  “Deep dive into substation earthing design here.”

• Transformer Condition Monitoring (safety):
  “Earthing importance in transformer health is explained in Condition Monitoring.”