“ *Transformer वाचवायचा असेल,*
*तर त्याचा ‘आतला आवाज’ आणि ‘बाहेरचा इशारा’ – दोन्ही ऐकावे लागतात.”* *कथा शीर्षक: “यंत्राचा श्वास – योगेश सरांची संरक्षणगाथा”*
(एक भावस्पर्शी प्रेरणादायी कथा – Differential Protection व Auxiliary Protection या विषयांवर आधारित)*
🌄 ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी
*प्रस्तावना* : IIM नागपूरचा एक दिव्य दिवस*
सकाळच्या उन्हात IIM नागपूरचं सभागृह तेजाने उजळून निघालं होतं. महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांसाठी इंडक्शन ट्रेनिंग सुरू होतं. प्रत्येकाची नजर एका नावावर स्थिरावली होती – प्रशिक्षक अभियंता योगेश सर.
ते मंचावर आले, चेहऱ्यावर नेहमीसारखं आत्मभान, डोळ्यांत अनुभवाची गूढ खोली.
ते म्हणाले –
“आज मी तुम्हाला फक्त Protection Relay शिकवणार नाही…
आज मी तुम्हाला 'यंत्राचा श्वास' ओळखू देणार आहे.”
*📖 प्रकरण १: "स्वप्नांचा ट्रान्सफॉर्मर आणि हृदयाच्या घालमेली"*
ही कथा आहे सावंगी नावाच्या एका ग्रामीण गावाची – शेतीवर जगणारं, दिवसा निम्मा वेळ वीज नसलेलं, आणि रात्री अंधारात हरवलेलं गाव. ट्रान्सफॉर्मर वारंवार बिघडायचा. गावकऱ्यांचे धान्य वाया जायचे, पाणीपुरवठा अर्धवट राहायचा.
महापारेषणने 100 MVA ट्रान्सफॉर्मर बसवला. नव्या आशेने गाव उजळलं. पण पहिल्याच पावसाळ्यात, एका रात्री अचानक ट्रान्सफॉर्मर ट्रिप झाला. गाव पुन्हा अंधारात.
तेव्हा आले योगेश सर. हातात testing kit, मनात धीर आणि डोळ्यात अनुभव. Fault analysis झाल्यावर त्यांनी विद्यार्थ्यांना विचारलं –
*“जर ट्रान्सफॉर्मर हे यंत्रमानवाचं हृदय असेल,*
*तर त्याचं Differential Protection म्हणजे त्याचा ECG आहे.*
*आणि Auxiliary Protection म्हणजे त्याचा RT-PCR!”*
⚙️ *प्रकरण २: "87T – अंतर ओळखणारा सखा"*
योगेश सरांनी एक केस स्टडी सांगितली.
Transformer CT secondary current mismatch दाखवत होती. Current internal fault मुळे I_diff वाढलेला.
87T Differential Relay ने trip दिला…
Internal fault झाला होता – insulation breakdown.
No inrush, CT perfectly matched.
ते म्हणाले –
*“Differential Protection म्हणजे अंतर ओळखणारा सखा.*
आपणच जर ‘बाहेर’ आणि ‘आत’ वेगळं वागत असलो,
तर ही यंत्रणा आपल्याला सांगते – 'मित्रा, आत काहीतरी बिघडलंय!'”
तांत्रिक भाषेत ही एक मोजमापाची यंत्रणा असली,
तरी भावनेने पाहिलं, तर ती आपल्याला स्वतःकडे पाहण्याचा आरसा आहे.
🧭 *प्रकरण ३: "Auxiliary Protection – आत्म्याचं कुशल रक्षण"*
एकदा Differential Relay शांत होता. काहीही alert नाही.
पण अचानक Buchholz Relay ने alarm दिला.
Transformer लगेच shutdown करण्यात आला.
Internal तपासणीत winding जवळ gas bubble सापडले.
योगेश सर सांगतात –
“त्या वेळी Buchholz Relay म्हणजे केवळ उपकरण नव्हतं,
तर तो transformer चा श्वास घेत असलेला आत्मा होता,
जो म्हणत होता – ‘माझा जीव अडचणीत आहे’.”
ते Auxiliary Protection चं मोल समजावतात –
OSR – OLTC मधल्या असामान्य हालचाली ओळखतो
PRV – दाब वाढला की सुस्कारा टाकतो
OTI/WTI – तापमान वाढलं की हळूच सावध करतो
“प्रत्येक Auxiliary Relay म्हणजे एक अंगीकारलेलं संयमाचं साधन आहे,
जे Differential प्रोटेक्शन जरी चुकलं, तरी जीव वाचवू शकतं.”
💥 *प्रकरण ४: "एक विस्फोट आणि एक शिकवण"*
एका उपकेंद्रात RPRR relay ने sudden trip दिला.
Operator म्हणाला – “false alarm असेल…”
१० सेकंदांत transformer चा स्फोट झाला.
८ कोटींचं नुकसान. एक मोठी चूक.
योगेश सर विद्यार्थ्यांना सांगतात –
“Relay चा आवाज म्हणजे transformer चा हृदयाचा ठोका.
त्याकडे दुर्लक्ष करणं म्हणजे छातीत वेदना असतानाही गप्प बसणं!
आणि मग जे होतं, ते अपरिहार्य असतं.”
🌟 समारोप: श्वास ओळखणारी पिढी
त्या दिवशी IIM नागपूरच्या सभागृहात
प्रत्येक अभियंत्याच्या मनात एक transformer तयार झाला –
जिवंत, संवेदनशील, आणि श्वास घेणारा.
योगेश सरांनी सांगितलं –
✅ Differential Protection म्हणजे clinical diagnosis – अचूक आणि मोजकी
✅ Auxiliary Protection म्हणजे मन:पूर्वक ऐकलेली हृदयाची धडधड
“ *Transformer वाचवायचा असेल,*
*तर त्याचा ‘आतला आवाज’ आणि ‘बाहेरचा इशारा’ – दोन्ही ऐकावे लागतात.”*
💡 शेवटचा विचार:
"Relay हे उपकरणं नसून एक विश्वास आहे…
जे transformer चं आयुष्य वाढवतं,
आणि अभियंत्याच्या मनात जबाबदारीची जाणीव जागवतं."
ही कथा आज केवळ protection scheme शिकवत नाही…
तर एक नातं निर्माण करते – यंत्रांशी, जबाबदारीशी आणि माणुसकीशी.
महापारेषणच्या प्रत्येक नवोदित अभियंत्याला हीच शिकवण –
की relay हा केवळ सर्किट डायग्राम नाही, ती काळजीची भाषा आहे…
आणि तिचं ऐकणं म्हणजे यंत्रालाही मानवी संवेदना देणं.
|| यंत्राच्या श्वासात मानवतेचं स्पंदन असो… ||
🌍 सबस्टेशन अर्थिंग – प्रत्यक्ष उपयोगी माहिती
ट्रान्समिशन क्षेत्रात काम करताना सबस्टेशनची अर्थिंग पद्धत समजून घेणं फार गरजेचं आहे.
मी एक छोटासा ब्लॉग लिहिलाय — सरळ भाषेत, व्यावहारिक दृष्टिकोनातून. वाचा, आणि अभिप्राय नक्की द्या.
👉 https://urjamantra.blogspot.com/2025/05/substaion-earthing
विद्युत अभियंत्यांना उपयोगी ठरेल अशी आशा आहे!
Link to:
-
Condition Monitoring:
“Complement protection with Condition Monitoring.” -
DG Auxiliary:
“Backup systems explained in DG Auxiliary.”
