कथा शीर्षक :* *"दृश्यमान प्रकाशामागचा अदृश्य संयम"** *हरीशचंद्र सरांच्या कथांमधून उमललेली ऊर्जा शिस्त* (Condition Monitoring of LA ,CT,PT,CVT & CB)

 *“Condition Monitoring म्हणजे भिंतीला टकटक वाजवणं नव्हे – ते आहे एका सजीव व्यवस्थेशी सतत संवाद साधणं. त्या संवादातच खरी शिस्त आहे, खरा सन्मान आहे, आणि खरा सैनिकपणा आहे.”*

**कथा शीर्षक :* *"दृश्यमान प्रकाशामागचा अदृश्य संयम"** *हरीशचंद्र सरांच्या कथांमधून उमललेली ऊर्जा शिस्त*

(*ही कथा – तांत्रिक निरीक्षणाच्या तपशीलांमधून दैनंदिन जीवनातील शिस्त, सखोल निरीक्षण, आणि जबाबदारीची जाण जागवते:*) ✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी. 📍 *प्रस्तावना* : शांततेच्या आड लपलेली सजगता

आयआयएम नागपूरचा सभागृह त्या दिवशी एखाद्या यज्ञकुंडासारखा तापलेलं होतं – नव्या ज्ञानाची आस घेऊन बसलेले तरुण अभियंते, डोळ्यांत कुतूहल, मनात प्रश्नांची गर्दी. व्यासपीठावर आले होते, *महापारेषणचे अनुभवी अभियंता प्रशिक्षक – हरीशचंद्र सर.*

तोंडावर हास्य, कपाळावर अनुभवाचे तेज, आणि डोळ्यांत – अर्ध्या जीवनाचं सार साठवलेलं. त्यांनी हळूच विचारलं –

*“आपण transformer, breaker, या यंत्रांना पाहतो, त्यांचं महत्त्व जाणतो... पण जे संयमी सैनिक आहेत, जे दिसत नाहीत पण नेहमीच सज्ज असतात – LA, CT, CVT, Isolator – त्यांची आठवण किती वेळा होते?”*

आणि मग त्यांनी सुरुवात केली – त्या अदृश्य शिपायांची एक कहाणी...

⚡ *प्रकरण 1: LA आणि Isolator – विजेच्या सीमारेषेवर उभे असलेले रक्षक*

🌩️ LA – वीजेचे आघाडीचे शस्त्र

एका लहान गावात, आकाशात वीज कडकडली. सबस्टेशनमध्ये क्षणभरही अंधार पडला नाही... कारण तिथं Lightning Arrester (LA) सज्ज होता. त्याने वीजेचा प्रचंड surge स्वतःवर घेतला.

पण तीन आठवड्यांतच तो LA फेल झाला.

सरांनी सांगितलं –

*“आम्ही Leakage Current Monitor लावलं नव्हतं... degradation सुरू झालं होतं, पण कोणाच्या लक्षात आलं नाही...”*

✅ *LA साठी सतत जागरूकतेची साधनं :*

*Leakage Current Trending*

IR Thermography

Earth Lead Disconnect Test

Visual Damage Inspection

*या सर्व गोष्टी म्हणजे एखाद्या शरीराच्या तपासणीसारख्या – सायलेंट त्रास सुरुवातीला कळत नाही, पण तो आतून पोखरत असतो.*

🧷 *Isolator – शांत संयम, परंतु जबर परिणाम*

एकदा एक Isolator चालू अवस्थेत operate झाला... आणि एक मोठा अपघात झाला. त्याला कोणी तपासलं नव्हतं.

सरांचं वाक्य आजही लक्षात राहतं –

*“Isolator चालत असतो... पण तपासणी थांबली की, तो आपल्या संयमाचा स्फोट करतो.”*

✅ *Isolator साठी निरीक्षण :*

Contact Resistance Measurement

Alignment & Interlock Check

Arcing Marks चं निरीक्षण

Greasing आणि Mechanism Movement Check

*एखाद्या यंत्राचं तेल बदलणं जसं नियमित असतं, तसं त्याची देखभालही अंतर्मनाच्या शांततेसारखं – दुर्लक्षित केलं की ढग फुटतो.*

⚙️ *प्रकरण 2: Circuit Breaker – विजेचा क्षणिक योद्धा*

सरांनी एक व्हिडिओ दाखवला – एक Breaker operate झाला, fault clear झाला, आणि पुन्हा संपूर्ण grid स्थिर झालं.

*“हे सगळं एक सेकंदात होतं... पण त्या एका सेकंदाच्या आत, एक लढा दिला जातो. एक निर्णायक क्षण असतो.”*

✅ *Breaker Condition Monitoring* :

SF6 Gas Pressure & Moisture

Contact Resistance

Operating Timing Test

Drive Mechanism Health

Auxiliary Contact Performance

🧩 *एक troubleshoot – लाखांची बचत*

एकदा protection relay operate होत नव्हता. Timing Test मध्ये कळलं – Close Coil delay -. कारण? Grease कमी झालं होतं.

सरांचं वाक्य –

*“कधी कधी ₹१० चं तेल, ₹१० लाख वाचवतं!”*

यात एक मोठा संदेश आहे – *लहान तपशीलांकडे दुर्लक्ष केल्यास, यंत्रे नव्हे तर संपूर्ण व्यवस्था कोलमडते.*

🔍 *प्रकरण 3: CT, PT आणि CVT – मोजणीच्या बाहेरचं महत्त्व*

“ *CT, PT हे मोजमाप करणारी उपकरणं नाहीत फक्त – ते या protection system चे डोळे आहेत.”*

✅ *CT साठी निरीक्षण :*

Saturation Test

Insulation Resistance

Secondary Load Test

Polarity Check

✅ *PT/CVT साठी निरीक्षण :*

Voltage Ratio Test

Tan Delta आणि Capacitance

Ferroresonance Alertness

Neutral Grounding Observation

📚 *Case Study : एक छोटा तुटलेला screw – एक blackout*

एकदा CT secondary open झाली – relay trip झाला नाही. कारण? एक terminal rust मुळे loose झालं होतं .

*“कधी कधी एक सैल screw, अख्ख्या राज्यात अंधार पसरवतो...”*

🧠 *प्रकरण 4: Troubleshooting म्हणजे काय?*

*“Troubleshooting म्हणजे fault काढणं नव्हे – system ला पुन्हा विश्वासात आणणं.”*

🔧 *खरं Troubleshooting म्हणजे :*

Root Cause Analysis (RCA)

Diagnostic Tools चा योग्य वापर – DFR, IR Camera, Tan Delta

पूर्वीच्या केस स्टडीजचा अभ्यास

टीमवर विश्वास आणि सामूहिक निर्णय

*हे म्हणजे एखाद्या घरात संवाद हरवलेला असतो – fault काढणं म्हणजे फक्त संवाद परत आणणं नव्हे, तर त्या विश्वासाचं पुनर्निर्माण करणं.*

🎬 *समारोप* : शांततेचा किल्ला

शेवटी सर म्हणाले –

*“आपण फक्त bolt-tightening करत नाही – आपण महाराष्ट्राच्या ऊर्जा सुरक्षेचा पाया मजबूत करत आहोत.”*

*“जे दिसत नाही, तेच टिकवून ठेवतं. आणि ते टिकवण्यासाठी तुम्ही तिथं असता – एकटे, शांतपणे, पण अत्यंत जबाबदारीनं.”*

💡 *अंतिम शब्द :*

*“Condition Monitoring म्हणजे भिंतीला टकटक वाजवणं नव्हे – ती आहे एका सजीव व्यवस्थेशी सतत संवाद साधणं. त्या संवादातच खरी शिस्त आहे, खरा सन्मान आहे, आणि खरा सैनिकपणा आहे.”*

*जिथं वीज आहे, तिथं कुठे तरी एक अभियंता सज्ज आहे.*

*तो नसेल तर प्रकाशही असहाय वाटतो.*

*ही कथा केवळ सबस्टेशनपुरती नाही – ती प्रत्येक जबाबदार मनासाठी आहे.* ⚡💛

Link to:

• Transformer Diagnostic Testing:
  “Complement this with Advanced Diagnostic Testing of Transformer.”

• Differential Protection Auxiliary:
  “For relay protection details, refer to Differential Protection Auxiliary.”

कथा शीर्षक: शब्दांच्या पलीकडची तपासणी – मधू सरांचा प्रवास (Condition Monitoring of Power Transformers)

 Condition Monitoring ही केवळ चाचणी नव्हे, ती एक सवय आहे. ती यंत्राशी जोडलेली नाळ आहे.*                                                                                                                                                           “Transformer diagnostics म्हणजे एक विश्वास आहे – यंत्रावर, तुमच्या ज्ञानावर, आणि अखंड उर्जा प्रवाहावर.”

                                                                                                                                                                    कथा शीर्षक: शब्दांच्या पलीकडची तपासणी – मधू सरांचा प्रवास

(महापारेषणच्या नवोदित अभियंत्यांसाठी अजित सरांच्या सत्रावर आधारित एक प्रेरणादायी कथा)                                                                                                                                                                                        ✍️ लेखन- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी.                                                           📍 प्रस्तावना : आयआयएम नागपूर – सकाळची सुरुवात एका स्फूर्तीने

त्या सकाळी नागपूरच्या आयआयएमच्या सभागृहात काहीतरी वेगळं घडत होतं. सभागृहात बसले होते महापारेषणचे नवोदित सहाय्यक अभियंते — काहींनी नुकतेच शिक्षण पूर्ण केलेलं, काहींनी प्रत्यक्ष सेवेला सुरुवात केली होती. चेहऱ्यावर जिज्ञासा होती, पण कुठेतरी भविष्याची चिंता डोकावत होती.

समोर उभे होते मधू सर — जणू अनुभव आणि ज्ञानाचा संगम . त्यांच्या डोळ्यांत पाहिलं, की जणू ट्रान्सफॉर्मरचं अंत:करणच बोलतंय. आजचा विषय होता “Condition Monitoring of Power Transformers”, पण तो फक्त एक तांत्रिक सत्र नव्हतं — तो एक आत्मीय संवाद होता.

📖 प्रकरण 1: ‘संधी’ – एक ज्येष्ठ ट्रान्सफॉर्मरची कहाणी

मधू सरांनी सुरुवात केली एका जुन्या, पण निष्ठावान ट्रान्सफॉर्मरच्या कथेनं. त्याचं नाव – संधी.

२२ वर्षं अखंड सेवा देत असताना, एक दिवस त्याच्या आवाजात एक वेगळाच स्वर  आला. तापमान अचानक वाढलं. यंत्र काहीसं खिन्न वाटू लागलं.

अभिजीत — एक नवखा, पण अंतःकरणाने जिज्ञासू अभियंता — कामावर नुकताच रुजू झाला होता. त्यानं पहिली कृती केली – Condition Monitoring सुरू केलं. आणि इथून सुरू झाला एक साक्षात्कार.

🔍 प्रकरण 2: डोळ्यांनी न दिसणारं सत्य — Diagnostic Testing

मधू सर विचारतात, “डॉक्टर जसं रुग्णाचं अंतर्गत परीक्षण करतात, तसं आपण ट्रान्सफॉर्मरचं करतो का?”

आणि मग सांगतात – “हो! आणि तीच आमची Diagnostic Testing.”

🧪 Dissolved Gas Analysis (DGA):

DGA रिपोर्टमध्ये Hydrogen आणि Ethylene ची पातळी वाढलेली होती — ही thermal fault ची संकेतं होती.

🧪 Insulation Resistance Test (IR):

मधू सर स्पष्ट करतात – “IR म्हणजे यंत्राचा आत्मा. आत्मा दुर्बळ झाला की यंत्रणा मोडते.”

🧪 ✨ C & Tan-Delta Test:

Capacitive leakage स्पष्ट झालं – जणू यंत्रच कुजबुजून म्हणत होतं, “माझ्या गाभ्यात काहीतरी बिघडलंय... शोधा, समजून घ्या, आणि मला पुन्हा सशक्त करा!”

🧪 Low Voltage Field Test:

Winding Response मध्ये mechanical shifting आढळलं – वाऱ्याच्या लाटांसारखी आंतरिक अस्थिरता!

⚡ प्रकरण 3: वाचवलेली ऊर्जा – वेळेआधीचे  शहाणपण

दोषाचे स्पष्ट संकेत सापडल्यावर लगेच preventive maintenance करण्यात आलं. Fault न येऊ देता त्याची पूर्वतयारी झाली. Grid disturbance टळलं. खर्च कमी झाला. आणि सर्वात महत्त्वाचं – संपूर्ण यंत्रणेवरचा विश्वास वाढला.

🛠️ प्रकरण 4: मधू सरांचा मंत्र — “Tap Before Trap”

मधू सर हसून म्हणाले,

“दोष झाल्यावर रिपेअर करणे म्हणजे कर्म आहे, पण दोष होण्याआधीच त्याला ओळखणं — हाच अभियंतेपणाचा खरा मंत्र!”

त्यांच्या शब्दांत एक दृष्टिकोन होता — Condition Monitoring ही केवळ चाचणी नव्हे, ती एक सवय आहे. ती यंत्राशी जोडलेली नाळ आहे.

🌟 प्रकरण 5: मनाला भिडलेली गोष्ट

त्याच रात्री अभिजीतनं त्याच्या डायरीत लिहिलं:

“ट्रान्सफॉर्मर हे केवळ विद्युत वाहक नाहीत, ते काळाचे  साक्षीदार आहेत. त्यांची काळजी म्हणजे उज्वल भविष्याला सावली न पडू देणं.”

त्याच्या त्या एका वाक्यात  प्रशिक्षणाचं  सार होतं 

💬 प्रकरण 6: प्रशिक्षणाची सांगता – प्रश्न नव्हते, समाधान होतं

सत्राच्या अखेरीस मधू सरांनी फक्त एकच प्रश्न विचारला:

“तुम्ही ‘दोषानंतर धावणारे अभियंते’ राहणार, की ‘दोष होण्याआधीच जागे होणारे शोधक’ बनणार?”

सभागृहात शांतता होती. पण ही शांतता निरुत्तरतेची नव्हती – ती होती आत्मचिंतनाची, स्वीकाराची.

🎯 समारोप – मधू सरांचा अंतिम संदेश

“Transformer diagnostics म्हणजे एक विश्वास आहे – यंत्रावर, तुमच्या ज्ञानावर, आणि अखंड उर्जा प्रवाहावर.”

त्यांचा शेवटचा मंत्र अजूनही त्या प्रत्येक नवोदिताच्या मनात रुतून बसलेला होता –

“सावध रहा, सतत तपासा, वेळेत सुधारणा करा — हेच आहे खरे Condition Monitoring!”

ही केवळ एक कथा नव्हती. ती एक प्रेरणा होती — आपल्या हातात असलेल्या तांत्रिक उपकरणांना हृदयाने समजून घेण्याची.

मधू सर म्हणतात तसं –

“विजेचा प्रवाह आपण चालवतो, पण त्या मागे वाहतो एक विश्वासाचा प्रवाह – आणि त्याची तपासणी ही शब्दांच्या पलीकडची असते!”

✨ कथा संपली, पण प्रवास सुरू आहे – प्रत्येक नव्या अभियंत्याच्या मनात, त्यांच्या कार्यपद्धतीत, आणि त्यांच्या ‘संधी’त!

Link to:

• Earthing Basics:
  “Safe transformer operation depends on solid earthing, see Earthing.”

• DG Auxiliary Systems:
  “Backup power systems details are available at DG Auxiliary.”