ट्रान्समिशन च्या तारांतून उजेडाची जबाबदारी…

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

वीजप्रणाली म्हणजे फक्त तारांचं जाळं नसतं…
Substation मधील प्रत्येक breaker, relay, CT, PT, transformer आणि प्रत्येक protection scheme ही केवळ उपकरणं नसतात; ती लाखो घरांच्या उजेडामागची निःशब्द आश्वासनं असतात.

महापारेषण प्रादेशिक प्रशिक्षण केंद्र, वाळूज येथे आयोजित “Testing of Power System Equipments & Protection” या बारा दिवसांच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाकडे पाहताना ही जाणीव अधिक ठळकपणे मनात उभी राहिली.

हा कार्यक्रम म्हणजे केवळ technical sessions ची मालिका नव्हती;

तो विद्युत व्यवस्थेच्या अदृश्य आत्म्याशी ओळख करून देणारा प्रवास होता.

पहिल्या दिवशी schematic drawings समोर उघडली गेली, तेव्हा अनेकांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळीच धास्ती होती.
Circuit मधील प्रत्येक line, प्रत्येक contact, प्रत्येक symbol हा जणू एखाद्या गूढ भाषेतील शब्द वाटत होता.
पण ज्ञानाचं वैशिष्ट्य असंच असतं…

सुरुवातीला ते भीती निर्माण करतं आणि नंतर तीच भीती आत्मविश्वासात रूपांतरित होत जाते.

हळूहळू relay protection चे concepts समजू लागले.

Differential protection मधील sensitivity, REF protection मधील precision, overcurrent आणि earthfault मधील coordination…

हे सगळं फक्त पुस्तकापुरतं राहिलं नाही;
ते प्रत्यक्ष equipment च्या स्पर्शातून जिवंत होत गेलं.

Practical sessions हा या प्रशिक्षणाचा खरा आत्मा होता.
CT testing करताना trainees च्या चेहऱ्यावर दिसणारी एकाग्रता पाहून जाणवत होतं —
इथे फक्त ratio तपासलं जात नाहीये;
इथे reliability घडवली जातेय.

Circuit breaker testing दरम्यान trip coil operate होताना होणारा आवाज…
तो फक्त एका mechanism चा आवाज नसतो;
तो संकटसमयी system ला वाचवण्याच्या तयारीचा आवाज असतो.

Transformer testing मध्ये oil leakage किंवा insulation resistance पाहताना trainees ज्या गंभीरतेने निरीक्षण करत होते, ते पाहून जाणवलं —
वीजप्रणालीतील प्रत्येक छोटी चूक किती मोठ्या परिणामांना कारणीभूत ठरू शकते याची त्यांना खरी जाणीव झाली आहे.

आणि fault finding sessions…!
ते तर जणू engineering आणि detective instinct यांचं सुंदर मिश्रण होतं.
एका चुकीच्या indication मागचं खरं कारण शोधताना प्रत्येक trainee च्या डोळ्यांत एक वेगळंच curiosity चमकत होतं.
कारण fault शोधणं म्हणजे केवळ समस्या शोधणं नसतं;
तर अंधार येण्याआधी उजेड वाचवण्याची प्रक्रिया असते.

या प्रशिक्षणात Power Line Carrier Communication, SCADA, Busbar Protection, Distance Protection, Differential Protection, ,  यांसारख्या विषयांची नव्याने  ओळख झाली.

वीजप्रणाली आता केवळ लोखंडी tower आणि conductor पुरती मर्यादित राहिलेली नाही;
ती आता communication, automation आणि intelligent monitoring यांची एकत्रित सजीव व्यवस्था बनली आहे.

आज नियंत्रण कक्षात बसलेला operator हजारो किलोमीटर दूरच्या substation ची स्थिती एका click वर पाहू शकतो.
एका relay चं disturbance record भविष्यातील blackout टाळण्याचं कारण ठरू शकतं.
आणि एका योग्य setting मुळे संपूर्ण grid स्थिर राहू शकते.

या प्रशिक्षणातील सर्वात मोठा धडा मात्र तांत्रिक नव्हता…
तो मानवी होता.

Power System मध्ये काम करणारा माणूस हा फक्त कर्मचारी नसतो.
तो विश्वासाचा रखवालदार असतो.
कारण सामान्य माणूस switch ON करताना वीज येईल यावर विश्वास ठेवतो…
त्या विश्वासामागे कुठेतरी एखादा technician testing करत असतो,
एखादा engineer setting verify करत असतो,
तर कुणीतरी field मध्ये उभं राहून system सुरक्षित ठेवत असतो.

आजच्या डिजिटल युगात लोकांना mobile network काही मिनिटं बंद पडला तरी अस्वस्थता जाणवते;
मात्र लाखो लोकांचा उजेड अखंड सुरू ठेवण्यासाठी पडद्यामागे रात्रंदिवस काम करणाऱ्या या विद्युत योद्ध्यांचं महत्त्व फार कमी लोकांना दिसतं.

हे प्रशिक्षण संपलं असेल…
पण खरं learning आता सुरू होणार आहे.

कारण protection system मध्ये backup protection असतं…
पण आयुष्यात backup नसतो.
म्हणून प्रत्येक testing, प्रत्येक observation आणि प्रत्येक decision हा जबाबदारीने घ्यावा लागतो.

शेवटी एवढंच…

वीजप्रणालीतील relay जसं fault ओळखून system वाचवतं,
तसंच आयुष्यातलं ज्ञानही माणसाला चुकीच्या अंधारापासून वाचवत असतं.

आणि म्हणूनच…
Testing of Power System Equipments & Protection हे केवळ प्रशिक्षण नव्हतं;
तो उजेडाच्या जबाबदारीशी झालेला एक जिवंत संवाद होता.