🎓 शिकवणं म्हणजे फक्त सांगणं नाही… शिकण्याची ज्योत पेटवणं!

Train the Trainer @ RTC Waluj — From Subject Expert to Learning Designer

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

काही शिक्षक आणि प्रशिक्षक आपल्याला वर्षानुवर्षे आठवतात.

त्यांनी शिकवलेला प्रत्येक मुद्दा आठवत असेलच असे नाही. त्यांनी दाखवलेली प्रत्येक PPT तर नक्कीच आठवत नाही. पण त्यांनी आपल्याला कसं विचार करायला लावलं, बोलतं केलं, आपल्या अनुभवाला कसा सन्मान दिला आणि आपल्यातला आत्मविश्वास कसा जागवला — हे मात्र कायम लक्षात राहतं.

कदाचित हीच एका उत्तम Trainer ची खरी ओळख!

याच विचाराला अधिक व्यापक आणि अनुभवाधारित स्वरूप देणारा “Train the Trainer” कार्यक्रम नुकताच MSETCL च्या RTC वाळूज येथे अनुभवायला मिळाला.

या कार्यक्रमासाठी THE LINK – Training & Development यांचे मोलाचे सहकार्य लाभले. श्री. तुषार पटवर्धन सर आणि सौ. धनलक्ष्मी पटवर्धन मॅडम यांनी आपल्या सहज, संवादात्मक आणि सहभागी प्रशिक्षणशैलीतून कार्यक्रमाला वेगळीच ऊर्जा दिली. प्रशिक्षण म्हणजे केवळ बोलणं किंवा Slides दाखवणं नव्हे, तर समोरच्या व्यक्तीला विचार करायला, सहभागी व्हायला, स्वतःचा अनुभव मांडायला आणि नव्याने काही करून पाहायला प्रवृत्त करणं, याची सुंदर अनुभूती या कार्यक्रमातून मिळाली.

THE LINK चा दृष्टिकोनही याच विचाराशी जोडलेला आहे—नवीन विचारपद्धती, customised training आणि practical, result-oriented learning यांच्या माध्यमातून व्यक्तीमधील क्षमता विकसित करणे. Communication, Presentation, Leadership, Motivation, Public Speaking आणि Decision Making अशा विविध क्षेत्रांचा त्यांच्या प्रशिक्षणामध्ये समावेश आहे.

आणि या संपूर्ण शिकण्याच्या प्रवासाचा केंद्रबिंदू होता एक अतिशय सुंदर विचार—

“From Subject Expert to Learning Designer.”

आपण एखाद्या विषयाचे Expert असू शकतो. पण विषयाचं ज्ञान असणं आणि ते ज्ञान दुसऱ्याच्या मनापर्यंत पोहोचवणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

Trainer म्हणून प्रश्न फक्त—

“मला आज काय शिकवायचं आहे?”

हा नसावा.

त्याऐवजी—

“समोरच्याने काय विचार करावा?
काय करून पाहावं?
काय अनुभवावं?
आणि उद्या workplace वर यातील काय वापरावं?”

हा असायला हवा.

हाच Subject Expert → Presenter → Trainer → Facilitator → Learning Designer होण्याचा प्रवास आहे.

🌱 अनुभवी माणसाला शिकवायचं असेल तर… आधी त्याचा अनुभव ऐका!

Adult Learning अर्थात Andragogy आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवते.

प्रौढ व्यक्ती कोणताही विषय शिकण्याआधी मनात विचारते—

“हे मला कशासाठी?”
“याचा माझ्या कामाशी काय संबंध?”
“माझ्या अनुभवाशी हे कसं जोडलेलं आहे?”

समजा वर्गात 20 अनुभवी Engineers बसले आहेत.

आपण दहा मिनिटांपासून basics समजावत आहोत. काही जणांचा उत्साह कमी होताना दिसतो.

मग काय करायचं?

आणखी वेगाने शिकवायचं?
आणखी Slides दाखवायच्या?
की syllabus पूर्ण करण्यासाठी पुढे जायचं?

यापेक्षा एक साधा प्रश्न विचारा—

“तुमच्या सेवेत अशा प्रकारची परिस्थिती प्रत्यक्षात कुणी अनुभवली आहे का?”

आणि बघा… वर्ग बदलतो!

कारण आता समोर बसलेला अनुभवी Engineer फक्त Trainee राहिलेला नाही. तोही Knowledge Contributor झाला आहे.

आपल्या MSETCL मध्ये तर अशा अनुभवांचा प्रचंड खजिना आहे.

कुणाकडे 20–25 वर्षांचा field experience आहे. कुणी मध्यरात्री मोठा breakdown हाताळला आहे. कुणी एखादा विचित्र fault शोधला आहे. कुणी emergency मध्ये घेतलेल्या एका योग्य निर्णयामुळे मोठं नुकसान टाळलं आहे.

कदाचित यातील काही गोष्टी कोणत्याही पुस्तकात, Manual मध्ये किंवा SOP मध्ये सापडणार नाहीत.

मग हे ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत कोण पोहोचवणार?

आपणच!

🔄 “मी शिकवलं” म्हणजे “तो शिकला” असं नाही!

एखाद्याला पोहायला शिकवायचं आहे.

आपण Swimming वर 100 सुंदर Slides तयार केल्या. Stroke समजावून सांगितले. हात कसा फिरवायचा, पाय कसे हलवायचे याचं Animation दाखवलं.

पण त्या व्यक्तीला पाण्यातच उतरवलं नाही!

तो पोहायला शिकेल?

नाही.

Training मध्येही तेच.

Kolb’s Learning Cycle सांगते—

Do → Reflect → Understand → Try Again

आधी करू द्या.
मग काय झालं ते विचारू द्या.
का झालं ते समजून घेऊ द्या.
आणि पुन्हा करून पाहू द्या.

Relay Testing शिकवत असाल—Test करू द्या.

Safety शिकवत असाल—Unsafe Conditions शोधू द्या.

Protection शिकवत असाल—Fault द्या आणि Relay का operate झाला हे त्यांनाच शोधू द्या.

मग Information चे रूपांतर Experience मध्ये होतं.

🎯 “Understand” पुरेसं नाही… Learner काय करू शकेल ते सांगा!

आपण अनेकदा Learning Objective लिहितो—

“Participants will understand Safety.”

पण त्यांनी खरंच understand केलं हे मोजायचं कसं?

त्याऐवजी—

“Participants will identify five unsafe conditions and recommend corrective actions.”

आता Learning दिसतं!

Bloom’s Taxonomy आपल्याला सांगते—

Remember → Understand → Apply → Analyse → Evaluate → Create.

आपल्या Training चं ध्येय फक्त—

“त्याला माहिती आहे.”

इथपर्यंत नसावं.

तर—

“तो ते प्रत्यक्ष करू शकतो.”

इथपर्यंत असावं.

📊 प्रत्येक Slide मध्ये एक Activity दडलेली असते!

या कार्यक्रमातील मला विशेष भावलेली कल्पना—

“Every slide is a potential activity.”

Bullet List आहे? — 👉 Priority ठरवा.

Diagram आहे? — 👉 Labels काढा आणि ओळखायला सांगा.

Procedure आहे? — 👉 Steps विस्कळीत करा आणि योग्य Sequence लावायला सांगा.

Case Study आहे? — 👉 Decide → Defend → Debrief.

Data आहे? — 👉 Result दाखवण्याआधी Prediction घ्या.

Technical Problem आहे? — 👉 Troubleshooting Scenario तयार करा.

मजेशीर गोष्ट म्हणजे—

Content बदललेलं नाही.
PPT बदललेली नाही.
बदलली आहे ती Learner ची भूमिका!

तो आता फक्त ऐकत नाही.

तो विचार करतो. निर्णय घेतो. चर्चा करतो. चुका करतो. पुन्हा प्रयत्न करतो. आणि त्यामुळे शिकतो.

🚶 कधीतरी Trainees ना खुर्चीतून उठवा!

दोन तास एका जागी बसून कुणाचंही लक्ष कमी होणारच.

मग Human Continuum, Four Corners, Card Sort, Gallery Walk, Role Play, Stand/Sit, Equipment Walkaround, Simulation अशा पद्धती वापरता येतात.

Protection Sequence शिकवायचा  आहे?

पाच Participants उभे करा—

CT → Relay → Trip Coil → Circuit Breaker → Isolation

प्रत्येक Participant म्हणजे एक Stage.

कागदावरची अदृश्य Technical Process एका क्षणात जिवंत होते!

Movement हे केवळ मनोरंजनासाठी नाही. एखादी अवघड, अदृश्य प्रक्रिया दृश्य, अनुभवाधारित आणि लक्षात राहणारी बनवण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो.

🙋‍♂️ चांगला Trainer फक्त उत्तरं देत नाही… तो चांगले प्रश्न विचारतो!

“Breaker Open आहे का?”
हा Closed Question.

“Breaker Trip होण्याची संभाव्य कारणं कोणती?”
हा Open Question.

पण आणखी खोल जायचं असेल—

काय घडलं?
का घडलं?
तुमच्याकडे काय Evidence आहे?
काय Rule Out करता येईल?
आता तुम्ही काय कराल?

हा Funnel Approach.

Trainer ने प्रत्येक उत्तर स्वतःच देण्याची गरज नाही.

असा प्रश्न विचारा की उत्तर शोधण्याचा प्रवास Learner च्या मनात सुरू झाला पाहिजे.

🤝 Cold Call करा… पण Dignity सोबत!

एखाद्याला अचानक उभं करून—

“तुम्ही सांगा उत्तर!”

म्हणणं सोपं आहे.

पण Participation वाढवताना Psychological Safety तितकीच महत्त्वाची आहे.

प्रश्न विचारा.
20 सेकंद विचार करू द्या.
जोडीदाराशी चर्चा करू द्या.
आणि मग सन्मानाने विचारा—

“तुमच्या pair मध्ये काय चर्चा झाली? एक मुद्दा Share कराल का?”

यालाच सुंदर नाव दिलं आहे—

Cold Call with Dignity.

उद्देश कोणाला अडचणीत पकडण्याचा नाही; अधिकाधिक आवाज Learning मध्ये सहभागी करून घेण्याचा आहे.

💬 Feedback असा द्या की समोरच्याला पुढे काय करायचं ते कळलं पाहिजे!

आपण अनेकदा सहज म्हणतो—

“तुमचं Presentation अजून सुधारायला हवं.”

पण नेमकं काय सुधारायचं?

त्याऐवजी SBI पद्धतीने Feedback देता येतो—

S – Situation | B – Behaviour | I – Impact

उदाहरणार्थ—

“Relay Demonstration करताना प्रत्येक Step नंतर तुम्ही थोडं थांबलात; त्यामुळे Participants ना संपूर्ण Sequence स्पष्टपणे Follow करता आली.”

किती फरक पडतो!

Feedback चा उद्देश व्यक्तीला Judge करणं नाही; त्याला आणखी चांगलं होण्यासाठी नेमकी दिशा देणं हा आहे.

व्यक्तिमत्त्वावर भाष्य करण्याऐवजी दिसलेल्या वर्तनावर बोला. त्यामुळे Feedback Specific, Observable आणि Useful बनतो.

⚡ तीन मिनिटांतही वर्ग जिवंत करता येतो!

Engagement साठी अर्ध्या तासाचा Game आवश्यक नाही.

Think–Pair–Share • Show of Hands • A/B Vote • Prediction • Spot the Error • Teach Your Partner • Mini Quiz • One-Minute Summary • Emoji Check

अशा छोट्या Activities काही मिनिटांत वर्गाची ऊर्जा बदलू शकतात.

Trainer म्हणून एक प्रश्न स्वतःला विचारूया—

“गेल्या दहा मिनिटांत मी किती बोललो?”

यापेक्षा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न—

“गेल्या दहा मिनिटांत माझ्या Trainees नी काय केलं?”

हा एक प्रश्न आपल्या Training Style मध्ये मोठा बदल घडवू शकतो.

🤝 तुमच्याकडची एक कल्पना… दुसऱ्या Trainer साठी अमूल्य ठरू शकते!

कार्यक्रमातील आणखी एक सुंदर विचार—

“The best training idea may be sitting next to you.”

एका Trainer कडे उत्तम Icebreaker असेल.

दुसऱ्याकडे एखादी Technical Concept समजावण्याची भन्नाट Analogy.

तिसऱ्याकडे Field मधली Case Study.

चौथ्याकडे Participants ना बोलतं करण्याची स्वतःची Technique.

मग हे ज्ञान आपापल्यापुरतं का ठेवायचं?

My Idea → Your Idea → Our Toolkit

ही संस्कृती निर्माण झाली तर एक Trainer नाही, संपूर्ण संस्था शिकते.

सांगा. लिहा. दाखवा. शिकवा. Share करा.

तुमच्यासाठी साधी असलेली एखादी Practical Tip एखाद्या नव्या Engineer साठी उद्या अत्यंत महत्त्वाची ठरू शकते.

कदाचित तुम्ही अनुभवातून शिकलेली एक छोटी गोष्ट दुसऱ्याला अनेक तासांचा त्रास, एखादी चूक किंवा एखादा चुकीचा निर्णय टाळायला मदत करेल.

अनुभवाला किंमत तेव्हाच मिळते, जेव्हा तो पुढे प्रवाहित होतो.

🤖 आता Trainer च्या Toolbox मध्ये AI सुद्धा!

आज AI हा Trainer चा पर्याय नाही.

योग्य वापर केला तर तो Training Co-Designer आहे.

Objectives, MCQs, Scenarios, Case Studies, Analogies, Role Plays, Activities, Assessments आणि Trainer Scripts — यांचा पहिला Draft AI वेगाने तयार करू शकतो.

पण एक वाक्य कायम लक्षात ठेवायला हवं—

“AI creates options. Trainers provide judgement.”

AI ने दिलेली माहिती Verify करणं, Technical Accuracy तपासणं, Hallucinations शोधणं, Confidential Data सुरक्षित ठेवणं आणि आपल्या Audience प्रमाणे Content customise करणं ही Trainer चीच जबाबदारी.

AI = Faster First Draft; Final Authority नाही.

शेवटी Technology कितीही प्रगत झाली, तरी आपल्या अनुभवाची, Context ची आणि मानवी Judgement ची जागा Trainer लाच घ्यावी लागते.

🌟 शेवटी… 50 Slides नाहीत, एक Learning Experience आहे!

कदाचित पूर्वी आपण Training ला जाताना म्हणत असू—

“आज माझ्या 50 Slides पूर्ण करायच्या आहेत.”

Train the Trainer नंतर हा विचार थोडासा बदलूया—

“आज मला एक Learning Experience तयार करायचा आहे.”

हा छोटासा बदल प्रत्यक्षात खूप मोठा आहे.

Expert → Presenter → Trainer → Facilitator → Learning Designer

हा प्रवास एका दिवसात पूर्ण होणार नाही.

पण प्रत्येक Training मध्ये एक नवीन Activity, एक विचार करायला लावणारा प्रश्न, एक Field Experience, एक Meaningful Feedback आणि एक नवीन प्रयोग केला तरी हा प्रवास सुरू झाला!

🙏 मनापासून कृतज्ञता…

या सुंदर शिकण्याच्या प्रवासासाठी THE LINK – Training & Development, श्री. तुषार पटवर्धन सर आणि सौ. धनलक्ष्मी पटवर्धन मॅडम यांचे मनःपूर्वक आभार. 🌷

Trainer Development ची गरज ओळखून अशा उपक्रमांना प्रोत्साहन, संधी आणि आवश्यक पाठबळ देणाऱ्या MSETCL Management प्रती मनःपूर्वक कृतज्ञता.

आणि या कार्यक्रमाला खऱ्या अर्थाने जिवंत करणाऱ्या सर्व सहभागी Trainer मित्र-मैत्रिणींचे विशेष कौतुक आणि मनापासून आभार!

तुम्ही विचारलेला प्रत्येक प्रश्न, Share केलेला प्रत्येक अनुभव, मांडलेली प्रत्येक कल्पना आणि प्रत्येक Activity मधील उत्स्फूर्त सहभाग—हीच या कार्यक्रमाची खरी संपत्ती आहे.

कारण—

🌱 एक Trainer शिकतो तेव्हा फक्त एक व्यक्ती विकसित होत नाही… त्याच्याकडून भविष्यात शिकणाऱ्या शेकडो Trainees पर्यंत त्या बदलाचे तरंग पोहोचतात.

आणि म्हणून माझ्या सर्व अनुभवी सहकाऱ्यांना एक मनापासून विनंती—

आपल्याकडे असलेलं ज्ञान ही केवळ आपली वैयक्तिक संपत्ती नाही; ती पुढच्या पिढीची गरज आहे.

आपल्या चुका सांगा.
त्यातून घेतलेले धडे सांगा.
यशस्वी प्रयोग सांगा.
Field मधल्या कथा सांगा.
आपल्या Tricks, Techniques आणि Lessons Learned सांगा.

कारण…

पुस्तकातून माहिती मिळते… पण अनुभवी माणसाकडून शहाणपण मिळतं!

आपल्या अनुभवामुळे एखाद्या नव्या कर्मचाऱ्याचा आत्मविश्वास वाढला, एखाद्या Engineer चा निर्णय अधिक योग्य झाला, एखादी गंभीर चूक टळली किंवा एखादा अपघात टाळता आला—

तर Trainer म्हणून यापेक्षा मोठं समाधान काय असू शकतं?

🌱 ज्ञान वाटल्याने कमी होत नाही… ते अनेक पटींनी वाढतं!

चला… फक्त शिकवू नका — विचार करायला लावा.
फक्त माहिती देऊ नका — अनुभव द्या.
फक्त Slides पूर्ण करू नका — Learning घडवा.
फक्त Trainer राहू नका — Learning Designer बना.

आणि सर्वांत महत्त्वाचं—

❤️ आपलं ज्ञान, आपला अनुभव आणि आपल्या चुका-यशातून मिळालेलं शहाणपण मनापासून पुढच्या पिढीशी Share करूया!

कारण एक Trainer घडला… तर त्याच्यासोबत भविष्यातील शेकडो Trainees घडतात! 🌱🎓