Centre of Excellence : सन्मानातून संस्कृतीकडे — एका प्रशिक्षण समन्वयकाचे आत्मचिंतन

Centre of Excellence : सन्मानातून संस्कृतीकडे

— एका प्रशिक्षण समन्वयकाचे आत्मचिंतन

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

प्रादेशिक प्रशिक्षण केंद्र, वाळूजला केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाकडून (CEA) Centre of Excellence म्हणून मिळालेली मान्यता हा केवळ एका प्रशिक्षण केंद्राचा सन्मान नाही. हा महापारेषणच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेवर, आपल्या प्रशिक्षकांच्या ज्ञानसंपदेवर, क्षेत्रीय कार्यालयांच्या अनुभवावर आणि व्यवस्थापनाने सातत्याने दिलेल्या पाठबळावर व्यक्त झालेला विश्वास आहे.

हा सन्मान मिळाल्याचा आनंद निश्चितच आहे. परंतु त्याच वेळी प्रशिक्षण समन्वयक म्हणून मनात एक प्रश्नही सतत डोकावत राहतो—

“या मान्यतेचे रूपांतर आपण महापारेषणच्या प्रत्येक अधिकारी-कर्मचाऱ्याच्या क्षमता-विकासात कसे करू शकतो?”

माझ्या मते, Centre of Excellence चा खरा प्रवास याच प्रश्नापासून सुरू होतो.

सन्मानापलीकडचे वास्तव

Centre of Excellence म्हणजे केवळ आकर्षक इमारती, आधुनिक प्रयोगशाळा, स्मार्ट वर्गखोल्या किंवा अत्याधुनिक तंत्रज्ञान नव्हे. या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत; परंतु त्या अंतिम ध्येय नाहीत.

अंतिम ध्येय आहे—

• अधिक सक्षम अभियंता,
• अधिक कुशल तंत्रज्ञ,
• अधिक सजग कर्मचारी,
• अधिक सुरक्षित कार्यसंस्कृती,
• आणि अधिक सक्षम संस्था.

प्रशिक्षण केंद्राचे यश केवळ किती प्रशिक्षणे आयोजित केली, किती सहभागी उपस्थित होते किंवा किती प्रमाणपत्रे दिली यावर मोजले जाऊ नये.

खरा प्रश्न असा असला पाहिजे—

“या प्रशिक्षणामुळे प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी कोणता सकारात्मक बदल घडला?”

एखादा अभियंता Fault Analysis अधिक आत्मविश्वासाने करू लागला का?

एखादा तंत्रज्ञ Testing Procedure अधिक अचूकपणे पार पाडू लागला का?

Safety Training नंतर कार्यस्थळी सुरक्षिततेबाबत अधिक जागरूकता निर्माण झाली का?

जर या प्रश्नांची उत्तरे सकारात्मक असतील, तरच प्रशिक्षणाचा खरा अर्थ सिद्ध होतो.

प्रशिक्षण : कार्यक्रम नव्हे, विकासाची प्रक्रिया

आपण अनेकदा प्रशिक्षणाकडे एक कार्यक्रम म्हणून पाहतो.

नामनिर्देशन झाले.
प्रशिक्षण झाले.
परीक्षा झाली.
प्रमाणपत्र मिळाले.

आणि प्रक्रिया संपली.

परंतु Centre of Excellence च्या दृष्टीने प्रशिक्षण हा एक कार्यक्रम नसून एक सातत्यपूर्ण विकासप्रवास असायला हवा.

गरज ओळखणे → कौशल्यातील अंतर समजून घेणे → योग्य प्रशिक्षण देणे → प्रत्यक्ष सराव → मूल्यमापन → कार्यस्थळी वापर → परिणाम मोजणे

ही संपूर्ण साखळी विकसित झाली तर प्रशिक्षणाचे मूल्य अनेकपटीने वाढू शकते.

हे एका दिवसात घडणार नाही. परंतु काही निवडक प्रशिक्षण कार्यक्रमांपासून सुरुवात करून ही संस्कृती हळूहळू रुजविता येईल.

उपलब्ध साधनांपासून उत्कृष्टतेकडे

RTC वाळूजमध्ये आज वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, सिम्युलेटर्स, मॉडेल्स, ग्रंथालय, डिजिटल साधने आणि अनुभवी प्रशिक्षकांचे जाळे उपलब्ध आहे.

हा आपला मजबूत पाया आहे.

म्हणून आजचा प्रश्न कमतरता शोधण्याचा नसून—

“उपलब्ध साधनांचा अधिक प्रभावी वापर कसा करता येईल?”

हा असायला हवा.

प्रत्येक प्रयोगशाळेबाबत आपण स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारू शकतो—

“या प्रयोगशाळेतून बाहेर पडताना प्रशिक्षणार्थीला स्वतःच्या हाताने कोणते काम करता आले पाहिजे?”

या एका प्रश्नामुळे प्रयोगशाळा ही केवळ उपकरणांची खोली न राहता शिकण्याचा अनुभव बनू शकते.

याचप्रमाणे ग्रंथालयाचे ज्ञानकेंद्रात, वर्गखोल्यांचे संवादकेंद्रात आणि सिम्युलेटरचे अनुभवाधारित शिक्षणकेंद्रात रूपांतर करता येईल.

ज्ञान हीच सर्वात मोठी संपत्ती

कोणत्याही संस्थेची खरी ताकद तिच्या इमारतींमध्ये नसते; ती तिच्या माणसांमध्ये असते.

महापारेषणमध्ये संरक्षण (Protection), परीक्षण (Testing), उपकेंद्रे, वाहिन्या, SCADA, दूरसंचार, सुरक्षा, वित्त, मानव संसाधन, माहिती तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांत काम करणारे अत्यंत अनुभवी अधिकारी आणि कर्मचारी आहेत.

या ज्ञानाचा अधिक व्यापक उपयोग करण्याची संधी आपल्या समोर आहे.

जर आपण विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांना एका ज्ञानजाळ्यात जोडू शकलो, तर प्रत्येक अनुभवी अधिकारी हा संभाव्य प्रशिक्षक बनेल.

प्रत्येक महत्त्वाचा Field Experience हा संभाव्य Case Study बनेल.

प्रत्येक नाविन्यपूर्ण प्रयोग हा इतरांसाठी शिकण्याचा मार्ग बनेल.

अशा प्रकारे ज्ञान हे व्यक्तीपुरते मर्यादित न राहता संस्थेची सामूहिक संपत्ती बनू शकेल.

प्रशिक्षक विकास : CoE चा केंद्रबिंदू

उत्कृष्ट इमारत प्रशिक्षणाला मदत करू शकते.

उत्कृष्ट प्रयोगशाळा प्रशिक्षण समृद्ध करू शकते.

परंतु उत्कृष्ट प्रशिक्षकच प्रशिक्षणाला परिणामकारक बनवतो.

म्हणूनच प्रशिक्षक विकास ही Centre of Excellence ची सर्वात महत्त्वाची गुंतवणूक आहे.

विषयाचे ज्ञान आवश्यक आहेच. परंतु त्याचबरोबर—

• संवाद कौशल्य,
• सहभागात्मक अध्यापन,
• प्रश्न विचारण्याची कला,
• अनुभवाधारित शिक्षण,
• Case Study तयार करणे,
• Digital Tools चा वापर,
• प्रभावी Feedback देणे

या बाबींमध्येही सातत्याने प्रगती होणे आवश्यक आहे.

एक प्रशिक्षक दुसऱ्या प्रशिक्षकाकडून शिकत राहिला, तर संपूर्ण प्रशिक्षण व्यवस्थेची गुणवत्ता वाढू शकते.

अनुभवांचे ज्ञानात रूपांतर

महापारेषणमध्ये दररोज असंख्य अनुभव निर्माण होत असतात.

कुठे एखादा अनोखा Fault असतो.

कुठे एखादी संरक्षण प्रणाली वेगळ्या पद्धतीने कार्य करते.

कुठे एखादी नाविन्यपूर्ण देखभाल पद्धत विकसित होते.

कुठे एखादा Safety Lesson मिळतो.

हे सर्व अनुभव संस्थेची अमूल्य संपत्ती आहेत.

जर आपण या अनुभवांचे Case Studies, Technical Notes, Learning Videos किंवा Simulation Scenarios मध्ये रूपांतर करू शकलो, तर महापारेषणचे स्वतःचे ज्ञानभांडार निर्माण होऊ शकेल.

विशेषतः निवृत्तीच्या उंबरठ्यावर असलेल्या अनुभवी अधिकाऱ्यांचे अनुभव जतन करणे ही भविष्यासाठी मोठी गुंतवणूक ठरेल.

तंत्रज्ञान : आकर्षणासाठी नव्हे, परिणामासाठी

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), Virtual Reality, Digital Twin, Simulators आणि E-Learning यांमुळे प्रशिक्षण क्षेत्रात मोठे बदल घडू शकतात.

परंतु तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केवळ आधुनिक दिसण्यासाठी नसावा.

त्याचा उद्देश एकच असावा—

अवघड गोष्ट अधिक सोपी, सुरक्षित आणि प्रभावी पद्धतीने शिकवणे.

एखादी संकल्पना दहा स्लाइड्सपेक्षा एका चांगल्या सिम्युलेटरमधून अधिक स्पष्ट होत असेल, तर ते तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने उपयुक्त ठरते.

RTC ते ज्ञान आणि क्षमता विकास केंद्र

भविष्यात RTC वाळूजकडे केवळ प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणारे केंद्र म्हणून न पाहता, संपूर्ण महापारेषणसाठी ज्ञान आणि क्षमता विकासाचे केंद्र म्हणून पाहण्याची संधी आहे.

Field मधील अनुभव RTC पर्यंत यावेत.

RTC मध्ये विकसित झालेले ज्ञान पुन्हा Field पर्यंत पोहोचावे.

Field → Learning → Improvement → Field

असे सातत्यपूर्ण चक्र निर्माण झाले, तर Centre of Excellence ही केवळ पदवी न राहता कार्यपद्धती बनेल.

संसाधने आणि जबाबदारी

उत्कृष्टतेच्या या प्रवासासाठी योग्य मनुष्यबळ, आधुनिक प्रयोगशाळा, डिजिटल साधने, निवासी सुविधा आणि इतर संसाधनांचे बळकटीकरण आवश्यक राहील.

या गरजा वस्तुनिष्ठपणे आणि प्राधान्यक्रमाने मांडल्या जाऊ शकतात.

परंतु त्याच वेळी आपण स्वतःलाही एक प्रश्न विचारला पाहिजे—

“आज उपलब्ध असलेल्या साधनांचा सर्वोत्तम उपयोग आपण करत आहोत का?”

काही बदलांसाठी निधी लागेल.

काहींसाठी अतिरिक्त मनुष्यबळ लागेल.

काहींसाठी नवीन तंत्रज्ञान लागेल.

परंतु अनेक बदलांसाठी फक्त सकारात्मक विचार, सहकार्य आणि शिकण्याची तयारी पुरेशी असते.

Centre of Excellence ते Culture of Excellence

Centre of Excellence ही एका केंद्राची उपलब्धी असू शकते.

परंतु Excellence ची संस्कृती ही संपूर्ण संस्थेची निर्मिती असते.

व्यवस्थापनाचे मार्गदर्शन, मानव संसाधन विभागाचे धोरणात्मक पाठबळ, विविध तांत्रिक विभागांचे ज्ञान, क्षेत्रीय कार्यालयांचा अनुभव, प्रशिक्षकांची निष्ठा आणि RTC चे समन्वयक प्रयत्न—या सर्वांचा संगमच या प्रवासाला अर्थ देतो.

CEA ने आपल्याला एक सन्मान दिला आहे.

आता त्या सन्मानाला अर्थ देण्याची जबाबदारी आपली आहे.

आज आपल्या नावासमोर Centre of Excellence आहे.

उद्या त्याची ओळख आपल्या प्रशिक्षणाच्या गुणवत्तेत, आपल्या प्रशिक्षकांमध्ये, आपल्या ज्ञानव्यवस्थेत आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे कार्यस्थळी दिसणाऱ्या सकारात्मक बदलांमध्ये दिसली पाहिजे.

माझ्यासाठी Excellence म्हणजे एखादा दर्जा मिळवणे किंवा टिकवणे नव्हे.

Excellence म्हणजे सतत शिकणारी, सतत सुधारणा करणारी आणि ज्ञानाची मुक्तपणे देवाणघेवाण करणारी संस्था घडविण्याचा सामूहिक प्रयत्न.

आणि म्हणून आजचा खरा प्रश्न हा नाही की—

“आपल्याला आणखी काय मिळाले पाहिजे?”

तर तो असा आहे—

“आपल्याकडे जे आहे त्याचा सर्वोत्तम उपयोग करून आणि जे आवश्यक आहे ते योग्य पद्धतीने उभे करून, महापारेषणच्या प्रत्येक कर्मचाऱ्यापर्यंत उत्कृष्टतेची संस्कृती कशी पोहोचवता येईल?”

कदाचित Centre of Excellence पासून Culture of Excellence कडे जाणारा आपला खरा प्रवास याच विचारातून सुरू होतो.