चला, जागरूकतेला कृतीची जोड देऊया…

 

चला, जागरूकतेला कृतीची जोड देऊया…

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

विद्युत व्यवस्था सुरळीत चालत असताना आपल्या कामाची फारशी चर्चा होत नाही. दिवा नेहमीप्रमाणे लागतो, उद्योग सुरू राहतात, रुग्णालयातील यंत्रे चालतात आणि जनजीवन आपल्याच लयीत पुढे सरकत राहते.

या अखंड प्रवाहामागे मात्र कुणीतरी alarm गांभीर्याने घेतलेला असतो; कुणीतरी hot spot वेळीच ओळखलेला असतो; कुणीतरी बदललेल्या reading वर प्रश्न विचारलेला असतो; तर कुणीतरी outage मध्ये घाई करण्याऐवजी पुन्हा एकदा खात्री केलेली असते.

आणि कुणीतरी—

“हे माझे काम नाही” असे न म्हणता, “ही आपली System आहे” असे मानलेले असते.

आता या भावनेला प्रत्यक्ष कृतीची जोड देऊया.

दिसलेली abnormality दुर्लक्षित न करता नोंदवूया. महत्त्वाची माहिती योग्य व्यक्तीपर्यंत वेळेत पोहोचवूया. Test report मधील केवळ आकडे न पाहता त्यांचा trend समजून घेऊया. Tripping नंतर restoration बरोबरच तिच्या कारणाचाही शोध घेऊया. Outage मध्ये Permit–Isolation–Earthing ची पुन्हा खात्री करूया. कामाच्या वेळी mobile आणि अनावश्यक distraction बाजूला ठेवूया.

आणि शंका असेल तर अंदाजाने पुढे जाण्याऐवजी—

थांबूया. विचारूया. खात्री करूया. मगच कृती करूया.

कारण Safety ही केवळ सूचना नाही, Maintenance ही केवळ जबाबदारी नाही आणि Reliability ही केवळ आकडेवारी नाही. या तिन्ही गोष्टी आपल्या रोजच्या छोट्या-छोट्या कृतींतून घडत असतात.

म्हणून उद्यापासून नव्हे—आजपासून, आत्तापासून स्वतःशी एक छोटीशी प्रतिज्ञा करूया—

माझी प्रतिज्ञा ⚡

मी दिसलेली महत्त्वाची abnormality दुर्लक्षित करणार नाही.

“हे माझे काम नाही” म्हणून पुढे जाणार नाही.

महत्त्वाची माहिती योग्य व्यक्तीपर्यंत पोहोचवीन आणि आवश्यक तेथे तिचा पाठपुरावा करीन.

शंका असेल तर अंदाजाने कृती करणार नाही—थांबेन, विचारेन आणि खात्री करीन.

काम करताना माझे पूर्ण लक्ष कामावर ठेवीन.

आणि Safety बाबत—स्वतःसाठी असो वा सहकाऱ्यासाठी—कधीही तडजोड करणार नाही.

कारण माझी एक जागरूक नजर एखादा fault टाळू शकते; माझी वेळेवर दिलेली माहिती एखादा outage टाळू शकते; आणि माझा एक सावध निर्णय कदाचित एखादा जीवही वाचवू शकतो.

**आपण केलेले काम दिसले नाही तरी चालेल;

पण आपल्या दुर्लक्षामुळे निर्माण झालेला अंधार कधीच दिसू नये.**

म्हणून—

**“माझे काम” एवढ्यावर न थांबता,

“आपली System—आपली जबाबदारी”
या भावनेने काम करूया.**

जागरूक राहूया. संवाद साधूया. पाठपुरावा करूया. सुरक्षित काम करूया.

**कारण System एक आहे.

Team एक आहे.
आणि तिच्या सुरक्षिततेची जबाबदारी—आपल्या प्रत्येकाची आहे. ⚡**

Centre of Excellence : सन्मानातून संस्कृतीकडे — एका प्रशिक्षण समन्वयकाचे आत्मचिंतन

Centre of Excellence : सन्मानातून संस्कृतीकडे

— एका प्रशिक्षण समन्वयकाचे आत्मचिंतन

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

प्रादेशिक प्रशिक्षण केंद्र, वाळूजला केंद्रीय विद्युत प्राधिकरणाकडून (CEA) Centre of Excellence म्हणून मिळालेली मान्यता हा केवळ एका प्रशिक्षण केंद्राचा सन्मान नाही. हा महापारेषणच्या प्रशिक्षण व्यवस्थेवर, आपल्या प्रशिक्षकांच्या ज्ञानसंपदेवर, क्षेत्रीय कार्यालयांच्या अनुभवावर आणि व्यवस्थापनाने सातत्याने दिलेल्या पाठबळावर व्यक्त झालेला विश्वास आहे.

हा सन्मान मिळाल्याचा आनंद निश्चितच आहे. परंतु त्याच वेळी प्रशिक्षण समन्वयक म्हणून मनात एक प्रश्नही सतत डोकावत राहतो—

“या मान्यतेचे रूपांतर आपण महापारेषणच्या प्रत्येक अधिकारी-कर्मचाऱ्याच्या क्षमता-विकासात कसे करू शकतो?”

माझ्या मते, Centre of Excellence चा खरा प्रवास याच प्रश्नापासून सुरू होतो.

सन्मानापलीकडचे वास्तव

Centre of Excellence म्हणजे केवळ आकर्षक इमारती, आधुनिक प्रयोगशाळा, स्मार्ट वर्गखोल्या किंवा अत्याधुनिक तंत्रज्ञान नव्हे. या सर्व गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत; परंतु त्या अंतिम ध्येय नाहीत.

अंतिम ध्येय आहे—

• अधिक सक्षम अभियंता,
• अधिक कुशल तंत्रज्ञ,
• अधिक सजग कर्मचारी,
• अधिक सुरक्षित कार्यसंस्कृती,
• आणि अधिक सक्षम संस्था.

प्रशिक्षण केंद्राचे यश केवळ किती प्रशिक्षणे आयोजित केली, किती सहभागी उपस्थित होते किंवा किती प्रमाणपत्रे दिली यावर मोजले जाऊ नये.

खरा प्रश्न असा असला पाहिजे—

“या प्रशिक्षणामुळे प्रत्यक्ष कामाच्या ठिकाणी कोणता सकारात्मक बदल घडला?”

एखादा अभियंता Fault Analysis अधिक आत्मविश्वासाने करू लागला का?

एखादा तंत्रज्ञ Testing Procedure अधिक अचूकपणे पार पाडू लागला का?

Safety Training नंतर कार्यस्थळी सुरक्षिततेबाबत अधिक जागरूकता निर्माण झाली का?

जर या प्रश्नांची उत्तरे सकारात्मक असतील, तरच प्रशिक्षणाचा खरा अर्थ सिद्ध होतो.

प्रशिक्षण : कार्यक्रम नव्हे, विकासाची प्रक्रिया

आपण अनेकदा प्रशिक्षणाकडे एक कार्यक्रम म्हणून पाहतो.

नामनिर्देशन झाले.
प्रशिक्षण झाले.
परीक्षा झाली.
प्रमाणपत्र मिळाले.

आणि प्रक्रिया संपली.

परंतु Centre of Excellence च्या दृष्टीने प्रशिक्षण हा एक कार्यक्रम नसून एक सातत्यपूर्ण विकासप्रवास असायला हवा.

गरज ओळखणे → कौशल्यातील अंतर समजून घेणे → योग्य प्रशिक्षण देणे → प्रत्यक्ष सराव → मूल्यमापन → कार्यस्थळी वापर → परिणाम मोजणे

ही संपूर्ण साखळी विकसित झाली तर प्रशिक्षणाचे मूल्य अनेकपटीने वाढू शकते.

हे एका दिवसात घडणार नाही. परंतु काही निवडक प्रशिक्षण कार्यक्रमांपासून सुरुवात करून ही संस्कृती हळूहळू रुजविता येईल.

उपलब्ध साधनांपासून उत्कृष्टतेकडे

RTC वाळूजमध्ये आज वर्गखोल्या, प्रयोगशाळा, सिम्युलेटर्स, मॉडेल्स, ग्रंथालय, डिजिटल साधने आणि अनुभवी प्रशिक्षकांचे जाळे उपलब्ध आहे.

हा आपला मजबूत पाया आहे.

म्हणून आजचा प्रश्न कमतरता शोधण्याचा नसून—

“उपलब्ध साधनांचा अधिक प्रभावी वापर कसा करता येईल?”

हा असायला हवा.

प्रत्येक प्रयोगशाळेबाबत आपण स्वतःला एक साधा प्रश्न विचारू शकतो—

“या प्रयोगशाळेतून बाहेर पडताना प्रशिक्षणार्थीला स्वतःच्या हाताने कोणते काम करता आले पाहिजे?”

या एका प्रश्नामुळे प्रयोगशाळा ही केवळ उपकरणांची खोली न राहता शिकण्याचा अनुभव बनू शकते.

याचप्रमाणे ग्रंथालयाचे ज्ञानकेंद्रात, वर्गखोल्यांचे संवादकेंद्रात आणि सिम्युलेटरचे अनुभवाधारित शिक्षणकेंद्रात रूपांतर करता येईल.

ज्ञान हीच सर्वात मोठी संपत्ती

कोणत्याही संस्थेची खरी ताकद तिच्या इमारतींमध्ये नसते; ती तिच्या माणसांमध्ये असते.

महापारेषणमध्ये संरक्षण (Protection), परीक्षण (Testing), उपकेंद्रे, वाहिन्या, SCADA, दूरसंचार, सुरक्षा, वित्त, मानव संसाधन, माहिती तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांत काम करणारे अत्यंत अनुभवी अधिकारी आणि कर्मचारी आहेत.

या ज्ञानाचा अधिक व्यापक उपयोग करण्याची संधी आपल्या समोर आहे.

जर आपण विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांना एका ज्ञानजाळ्यात जोडू शकलो, तर प्रत्येक अनुभवी अधिकारी हा संभाव्य प्रशिक्षक बनेल.

प्रत्येक महत्त्वाचा Field Experience हा संभाव्य Case Study बनेल.

प्रत्येक नाविन्यपूर्ण प्रयोग हा इतरांसाठी शिकण्याचा मार्ग बनेल.

अशा प्रकारे ज्ञान हे व्यक्तीपुरते मर्यादित न राहता संस्थेची सामूहिक संपत्ती बनू शकेल.

प्रशिक्षक विकास : CoE चा केंद्रबिंदू

उत्कृष्ट इमारत प्रशिक्षणाला मदत करू शकते.

उत्कृष्ट प्रयोगशाळा प्रशिक्षण समृद्ध करू शकते.

परंतु उत्कृष्ट प्रशिक्षकच प्रशिक्षणाला परिणामकारक बनवतो.

म्हणूनच प्रशिक्षक विकास ही Centre of Excellence ची सर्वात महत्त्वाची गुंतवणूक आहे.

विषयाचे ज्ञान आवश्यक आहेच. परंतु त्याचबरोबर—

• संवाद कौशल्य,
• सहभागात्मक अध्यापन,
• प्रश्न विचारण्याची कला,
• अनुभवाधारित शिक्षण,
• Case Study तयार करणे,
• Digital Tools चा वापर,
• प्रभावी Feedback देणे

या बाबींमध्येही सातत्याने प्रगती होणे आवश्यक आहे.

एक प्रशिक्षक दुसऱ्या प्रशिक्षकाकडून शिकत राहिला, तर संपूर्ण प्रशिक्षण व्यवस्थेची गुणवत्ता वाढू शकते.

अनुभवांचे ज्ञानात रूपांतर

महापारेषणमध्ये दररोज असंख्य अनुभव निर्माण होत असतात.

कुठे एखादा अनोखा Fault असतो.

कुठे एखादी संरक्षण प्रणाली वेगळ्या पद्धतीने कार्य करते.

कुठे एखादी नाविन्यपूर्ण देखभाल पद्धत विकसित होते.

कुठे एखादा Safety Lesson मिळतो.

हे सर्व अनुभव संस्थेची अमूल्य संपत्ती आहेत.

जर आपण या अनुभवांचे Case Studies, Technical Notes, Learning Videos किंवा Simulation Scenarios मध्ये रूपांतर करू शकलो, तर महापारेषणचे स्वतःचे ज्ञानभांडार निर्माण होऊ शकेल.

विशेषतः निवृत्तीच्या उंबरठ्यावर असलेल्या अनुभवी अधिकाऱ्यांचे अनुभव जतन करणे ही भविष्यासाठी मोठी गुंतवणूक ठरेल.

तंत्रज्ञान : आकर्षणासाठी नव्हे, परिणामासाठी

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), Virtual Reality, Digital Twin, Simulators आणि E-Learning यांमुळे प्रशिक्षण क्षेत्रात मोठे बदल घडू शकतात.

परंतु तंत्रज्ञानाचा स्वीकार केवळ आधुनिक दिसण्यासाठी नसावा.

त्याचा उद्देश एकच असावा—

अवघड गोष्ट अधिक सोपी, सुरक्षित आणि प्रभावी पद्धतीने शिकवणे.

एखादी संकल्पना दहा स्लाइड्सपेक्षा एका चांगल्या सिम्युलेटरमधून अधिक स्पष्ट होत असेल, तर ते तंत्रज्ञान खऱ्या अर्थाने उपयुक्त ठरते.

RTC ते ज्ञान आणि क्षमता विकास केंद्र

भविष्यात RTC वाळूजकडे केवळ प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करणारे केंद्र म्हणून न पाहता, संपूर्ण महापारेषणसाठी ज्ञान आणि क्षमता विकासाचे केंद्र म्हणून पाहण्याची संधी आहे.

Field मधील अनुभव RTC पर्यंत यावेत.

RTC मध्ये विकसित झालेले ज्ञान पुन्हा Field पर्यंत पोहोचावे.

Field → Learning → Improvement → Field

असे सातत्यपूर्ण चक्र निर्माण झाले, तर Centre of Excellence ही केवळ पदवी न राहता कार्यपद्धती बनेल.

संसाधने आणि जबाबदारी

उत्कृष्टतेच्या या प्रवासासाठी योग्य मनुष्यबळ, आधुनिक प्रयोगशाळा, डिजिटल साधने, निवासी सुविधा आणि इतर संसाधनांचे बळकटीकरण आवश्यक राहील.

या गरजा वस्तुनिष्ठपणे आणि प्राधान्यक्रमाने मांडल्या जाऊ शकतात.

परंतु त्याच वेळी आपण स्वतःलाही एक प्रश्न विचारला पाहिजे—

“आज उपलब्ध असलेल्या साधनांचा सर्वोत्तम उपयोग आपण करत आहोत का?”

काही बदलांसाठी निधी लागेल.

काहींसाठी अतिरिक्त मनुष्यबळ लागेल.

काहींसाठी नवीन तंत्रज्ञान लागेल.

परंतु अनेक बदलांसाठी फक्त सकारात्मक विचार, सहकार्य आणि शिकण्याची तयारी पुरेशी असते.

Centre of Excellence ते Culture of Excellence

Centre of Excellence ही एका केंद्राची उपलब्धी असू शकते.

परंतु Excellence ची संस्कृती ही संपूर्ण संस्थेची निर्मिती असते.

व्यवस्थापनाचे मार्गदर्शन, मानव संसाधन विभागाचे धोरणात्मक पाठबळ, विविध तांत्रिक विभागांचे ज्ञान, क्षेत्रीय कार्यालयांचा अनुभव, प्रशिक्षकांची निष्ठा आणि RTC चे समन्वयक प्रयत्न—या सर्वांचा संगमच या प्रवासाला अर्थ देतो.

CEA ने आपल्याला एक सन्मान दिला आहे.

आता त्या सन्मानाला अर्थ देण्याची जबाबदारी आपली आहे.

आज आपल्या नावासमोर Centre of Excellence आहे.

उद्या त्याची ओळख आपल्या प्रशिक्षणाच्या गुणवत्तेत, आपल्या प्रशिक्षकांमध्ये, आपल्या ज्ञानव्यवस्थेत आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे कार्यस्थळी दिसणाऱ्या सकारात्मक बदलांमध्ये दिसली पाहिजे.

माझ्यासाठी Excellence म्हणजे एखादा दर्जा मिळवणे किंवा टिकवणे नव्हे.

Excellence म्हणजे सतत शिकणारी, सतत सुधारणा करणारी आणि ज्ञानाची मुक्तपणे देवाणघेवाण करणारी संस्था घडविण्याचा सामूहिक प्रयत्न.

आणि म्हणून आजचा खरा प्रश्न हा नाही की—

“आपल्याला आणखी काय मिळाले पाहिजे?”

तर तो असा आहे—

“आपल्याकडे जे आहे त्याचा सर्वोत्तम उपयोग करून आणि जे आवश्यक आहे ते योग्य पद्धतीने उभे करून, महापारेषणच्या प्रत्येक कर्मचाऱ्यापर्यंत उत्कृष्टतेची संस्कृती कशी पोहोचवता येईल?”

कदाचित Centre of Excellence पासून Culture of Excellence कडे जाणारा आपला खरा प्रवास याच विचारातून सुरू होतो.

 

🎓 शिकवणं म्हणजे फक्त सांगणं नाही… शिकण्याची ज्योत पेटवणं!

Train the Trainer @ RTC Waluj — From Subject Expert to Learning Designer

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

काही शिक्षक आणि प्रशिक्षक आपल्याला वर्षानुवर्षे आठवतात.

त्यांनी शिकवलेला प्रत्येक मुद्दा आठवत असेलच असे नाही. त्यांनी दाखवलेली प्रत्येक PPT तर नक्कीच आठवत नाही. पण त्यांनी आपल्याला कसं विचार करायला लावलं, बोलतं केलं, आपल्या अनुभवाला कसा सन्मान दिला आणि आपल्यातला आत्मविश्वास कसा जागवला — हे मात्र कायम लक्षात राहतं.

कदाचित हीच एका उत्तम Trainer ची खरी ओळख!

याच विचाराला अधिक व्यापक आणि अनुभवाधारित स्वरूप देणारा “Train the Trainer” कार्यक्रम नुकताच MSETCL च्या RTC वाळूज येथे अनुभवायला मिळाला.

या कार्यक्रमासाठी THE LINK – Training & Development यांचे मोलाचे सहकार्य लाभले. श्री. तुषार पटवर्धन सर आणि सौ. धनलक्ष्मी पटवर्धन मॅडम यांनी आपल्या सहज, संवादात्मक आणि सहभागी प्रशिक्षणशैलीतून कार्यक्रमाला वेगळीच ऊर्जा दिली. प्रशिक्षण म्हणजे केवळ बोलणं किंवा Slides दाखवणं नव्हे, तर समोरच्या व्यक्तीला विचार करायला, सहभागी व्हायला, स्वतःचा अनुभव मांडायला आणि नव्याने काही करून पाहायला प्रवृत्त करणं, याची सुंदर अनुभूती या कार्यक्रमातून मिळाली.

THE LINK चा दृष्टिकोनही याच विचाराशी जोडलेला आहे—नवीन विचारपद्धती, customised training आणि practical, result-oriented learning यांच्या माध्यमातून व्यक्तीमधील क्षमता विकसित करणे. Communication, Presentation, Leadership, Motivation, Public Speaking आणि Decision Making अशा विविध क्षेत्रांचा त्यांच्या प्रशिक्षणामध्ये समावेश आहे.

आणि या संपूर्ण शिकण्याच्या प्रवासाचा केंद्रबिंदू होता एक अतिशय सुंदर विचार—

“From Subject Expert to Learning Designer.”

आपण एखाद्या विषयाचे Expert असू शकतो. पण विषयाचं ज्ञान असणं आणि ते ज्ञान दुसऱ्याच्या मनापर्यंत पोहोचवणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

Trainer म्हणून प्रश्न फक्त—

“मला आज काय शिकवायचं आहे?”

हा नसावा.

त्याऐवजी—

“समोरच्याने काय विचार करावा?
काय करून पाहावं?
काय अनुभवावं?
आणि उद्या workplace वर यातील काय वापरावं?”

हा असायला हवा.

हाच Subject Expert → Presenter → Trainer → Facilitator → Learning Designer होण्याचा प्रवास आहे.

🌱 अनुभवी माणसाला शिकवायचं असेल तर… आधी त्याचा अनुभव ऐका!

Adult Learning अर्थात Andragogy आपल्याला एक महत्त्वाची गोष्ट शिकवते.

प्रौढ व्यक्ती कोणताही विषय शिकण्याआधी मनात विचारते—

“हे मला कशासाठी?”
“याचा माझ्या कामाशी काय संबंध?”
“माझ्या अनुभवाशी हे कसं जोडलेलं आहे?”

समजा वर्गात 20 अनुभवी Engineers बसले आहेत.

आपण दहा मिनिटांपासून basics समजावत आहोत. काही जणांचा उत्साह कमी होताना दिसतो.

मग काय करायचं?

आणखी वेगाने शिकवायचं?
आणखी Slides दाखवायच्या?
की syllabus पूर्ण करण्यासाठी पुढे जायचं?

यापेक्षा एक साधा प्रश्न विचारा—

“तुमच्या सेवेत अशा प्रकारची परिस्थिती प्रत्यक्षात कुणी अनुभवली आहे का?”

आणि बघा… वर्ग बदलतो!

कारण आता समोर बसलेला अनुभवी Engineer फक्त Trainee राहिलेला नाही. तोही Knowledge Contributor झाला आहे.

आपल्या MSETCL मध्ये तर अशा अनुभवांचा प्रचंड खजिना आहे.

कुणाकडे 20–25 वर्षांचा field experience आहे. कुणी मध्यरात्री मोठा breakdown हाताळला आहे. कुणी एखादा विचित्र fault शोधला आहे. कुणी emergency मध्ये घेतलेल्या एका योग्य निर्णयामुळे मोठं नुकसान टाळलं आहे.

कदाचित यातील काही गोष्टी कोणत्याही पुस्तकात, Manual मध्ये किंवा SOP मध्ये सापडणार नाहीत.

मग हे ज्ञान पुढच्या पिढीपर्यंत कोण पोहोचवणार?

आपणच!

🔄 “मी शिकवलं” म्हणजे “तो शिकला” असं नाही!

एखाद्याला पोहायला शिकवायचं आहे.

आपण Swimming वर 100 सुंदर Slides तयार केल्या. Stroke समजावून सांगितले. हात कसा फिरवायचा, पाय कसे हलवायचे याचं Animation दाखवलं.

पण त्या व्यक्तीला पाण्यातच उतरवलं नाही!

तो पोहायला शिकेल?

नाही.

Training मध्येही तेच.

Kolb’s Learning Cycle सांगते—

Do → Reflect → Understand → Try Again

आधी करू द्या.
मग काय झालं ते विचारू द्या.
का झालं ते समजून घेऊ द्या.
आणि पुन्हा करून पाहू द्या.

Relay Testing शिकवत असाल—Test करू द्या.

Safety शिकवत असाल—Unsafe Conditions शोधू द्या.

Protection शिकवत असाल—Fault द्या आणि Relay का operate झाला हे त्यांनाच शोधू द्या.

मग Information चे रूपांतर Experience मध्ये होतं.

🎯 “Understand” पुरेसं नाही… Learner काय करू शकेल ते सांगा!

आपण अनेकदा Learning Objective लिहितो—

“Participants will understand Safety.”

पण त्यांनी खरंच understand केलं हे मोजायचं कसं?

त्याऐवजी—

“Participants will identify five unsafe conditions and recommend corrective actions.”

आता Learning दिसतं!

Bloom’s Taxonomy आपल्याला सांगते—

Remember → Understand → Apply → Analyse → Evaluate → Create.

आपल्या Training चं ध्येय फक्त—

“त्याला माहिती आहे.”

इथपर्यंत नसावं.

तर—

“तो ते प्रत्यक्ष करू शकतो.”

इथपर्यंत असावं.

📊 प्रत्येक Slide मध्ये एक Activity दडलेली असते!

या कार्यक्रमातील मला विशेष भावलेली कल्पना—

“Every slide is a potential activity.”

Bullet List आहे? — 👉 Priority ठरवा.

Diagram आहे? — 👉 Labels काढा आणि ओळखायला सांगा.

Procedure आहे? — 👉 Steps विस्कळीत करा आणि योग्य Sequence लावायला सांगा.

Case Study आहे? — 👉 Decide → Defend → Debrief.

Data आहे? — 👉 Result दाखवण्याआधी Prediction घ्या.

Technical Problem आहे? — 👉 Troubleshooting Scenario तयार करा.

मजेशीर गोष्ट म्हणजे—

Content बदललेलं नाही.
PPT बदललेली नाही.
बदलली आहे ती Learner ची भूमिका!

तो आता फक्त ऐकत नाही.

तो विचार करतो. निर्णय घेतो. चर्चा करतो. चुका करतो. पुन्हा प्रयत्न करतो. आणि त्यामुळे शिकतो.

🚶 कधीतरी Trainees ना खुर्चीतून उठवा!

दोन तास एका जागी बसून कुणाचंही लक्ष कमी होणारच.

मग Human Continuum, Four Corners, Card Sort, Gallery Walk, Role Play, Stand/Sit, Equipment Walkaround, Simulation अशा पद्धती वापरता येतात.

Protection Sequence शिकवायचा  आहे?

पाच Participants उभे करा—

CT → Relay → Trip Coil → Circuit Breaker → Isolation

प्रत्येक Participant म्हणजे एक Stage.

कागदावरची अदृश्य Technical Process एका क्षणात जिवंत होते!

Movement हे केवळ मनोरंजनासाठी नाही. एखादी अवघड, अदृश्य प्रक्रिया दृश्य, अनुभवाधारित आणि लक्षात राहणारी बनवण्यासाठी त्याचा उपयोग होतो.

🙋‍♂️ चांगला Trainer फक्त उत्तरं देत नाही… तो चांगले प्रश्न विचारतो!

“Breaker Open आहे का?”
हा Closed Question.

“Breaker Trip होण्याची संभाव्य कारणं कोणती?”
हा Open Question.

पण आणखी खोल जायचं असेल—

काय घडलं?
का घडलं?
तुमच्याकडे काय Evidence आहे?
काय Rule Out करता येईल?
आता तुम्ही काय कराल?

हा Funnel Approach.

Trainer ने प्रत्येक उत्तर स्वतःच देण्याची गरज नाही.

असा प्रश्न विचारा की उत्तर शोधण्याचा प्रवास Learner च्या मनात सुरू झाला पाहिजे.

🤝 Cold Call करा… पण Dignity सोबत!

एखाद्याला अचानक उभं करून—

“तुम्ही सांगा उत्तर!”

म्हणणं सोपं आहे.

पण Participation वाढवताना Psychological Safety तितकीच महत्त्वाची आहे.

प्रश्न विचारा.
20 सेकंद विचार करू द्या.
जोडीदाराशी चर्चा करू द्या.
आणि मग सन्मानाने विचारा—

“तुमच्या pair मध्ये काय चर्चा झाली? एक मुद्दा Share कराल का?”

यालाच सुंदर नाव दिलं आहे—

Cold Call with Dignity.

उद्देश कोणाला अडचणीत पकडण्याचा नाही; अधिकाधिक आवाज Learning मध्ये सहभागी करून घेण्याचा आहे.

💬 Feedback असा द्या की समोरच्याला पुढे काय करायचं ते कळलं पाहिजे!

आपण अनेकदा सहज म्हणतो—

“तुमचं Presentation अजून सुधारायला हवं.”

पण नेमकं काय सुधारायचं?

त्याऐवजी SBI पद्धतीने Feedback देता येतो—

S – Situation | B – Behaviour | I – Impact

उदाहरणार्थ—

“Relay Demonstration करताना प्रत्येक Step नंतर तुम्ही थोडं थांबलात; त्यामुळे Participants ना संपूर्ण Sequence स्पष्टपणे Follow करता आली.”

किती फरक पडतो!

Feedback चा उद्देश व्यक्तीला Judge करणं नाही; त्याला आणखी चांगलं होण्यासाठी नेमकी दिशा देणं हा आहे.

व्यक्तिमत्त्वावर भाष्य करण्याऐवजी दिसलेल्या वर्तनावर बोला. त्यामुळे Feedback Specific, Observable आणि Useful बनतो.

⚡ तीन मिनिटांतही वर्ग जिवंत करता येतो!

Engagement साठी अर्ध्या तासाचा Game आवश्यक नाही.

Think–Pair–Share • Show of Hands • A/B Vote • Prediction • Spot the Error • Teach Your Partner • Mini Quiz • One-Minute Summary • Emoji Check

अशा छोट्या Activities काही मिनिटांत वर्गाची ऊर्जा बदलू शकतात.

Trainer म्हणून एक प्रश्न स्वतःला विचारूया—

“गेल्या दहा मिनिटांत मी किती बोललो?”

यापेक्षा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न—

“गेल्या दहा मिनिटांत माझ्या Trainees नी काय केलं?”

हा एक प्रश्न आपल्या Training Style मध्ये मोठा बदल घडवू शकतो.

🤝 तुमच्याकडची एक कल्पना… दुसऱ्या Trainer साठी अमूल्य ठरू शकते!

कार्यक्रमातील आणखी एक सुंदर विचार—

“The best training idea may be sitting next to you.”

एका Trainer कडे उत्तम Icebreaker असेल.

दुसऱ्याकडे एखादी Technical Concept समजावण्याची भन्नाट Analogy.

तिसऱ्याकडे Field मधली Case Study.

चौथ्याकडे Participants ना बोलतं करण्याची स्वतःची Technique.

मग हे ज्ञान आपापल्यापुरतं का ठेवायचं?

My Idea → Your Idea → Our Toolkit

ही संस्कृती निर्माण झाली तर एक Trainer नाही, संपूर्ण संस्था शिकते.

सांगा. लिहा. दाखवा. शिकवा. Share करा.

तुमच्यासाठी साधी असलेली एखादी Practical Tip एखाद्या नव्या Engineer साठी उद्या अत्यंत महत्त्वाची ठरू शकते.

कदाचित तुम्ही अनुभवातून शिकलेली एक छोटी गोष्ट दुसऱ्याला अनेक तासांचा त्रास, एखादी चूक किंवा एखादा चुकीचा निर्णय टाळायला मदत करेल.

अनुभवाला किंमत तेव्हाच मिळते, जेव्हा तो पुढे प्रवाहित होतो.

🤖 आता Trainer च्या Toolbox मध्ये AI सुद्धा!

आज AI हा Trainer चा पर्याय नाही.

योग्य वापर केला तर तो Training Co-Designer आहे.

Objectives, MCQs, Scenarios, Case Studies, Analogies, Role Plays, Activities, Assessments आणि Trainer Scripts — यांचा पहिला Draft AI वेगाने तयार करू शकतो.

पण एक वाक्य कायम लक्षात ठेवायला हवं—

“AI creates options. Trainers provide judgement.”

AI ने दिलेली माहिती Verify करणं, Technical Accuracy तपासणं, Hallucinations शोधणं, Confidential Data सुरक्षित ठेवणं आणि आपल्या Audience प्रमाणे Content customise करणं ही Trainer चीच जबाबदारी.

AI = Faster First Draft; Final Authority नाही.

शेवटी Technology कितीही प्रगत झाली, तरी आपल्या अनुभवाची, Context ची आणि मानवी Judgement ची जागा Trainer लाच घ्यावी लागते.

🌟 शेवटी… 50 Slides नाहीत, एक Learning Experience आहे!

कदाचित पूर्वी आपण Training ला जाताना म्हणत असू—

“आज माझ्या 50 Slides पूर्ण करायच्या आहेत.”

Train the Trainer नंतर हा विचार थोडासा बदलूया—

“आज मला एक Learning Experience तयार करायचा आहे.”

हा छोटासा बदल प्रत्यक्षात खूप मोठा आहे.

Expert → Presenter → Trainer → Facilitator → Learning Designer

हा प्रवास एका दिवसात पूर्ण होणार नाही.

पण प्रत्येक Training मध्ये एक नवीन Activity, एक विचार करायला लावणारा प्रश्न, एक Field Experience, एक Meaningful Feedback आणि एक नवीन प्रयोग केला तरी हा प्रवास सुरू झाला!

🙏 मनापासून कृतज्ञता…

या सुंदर शिकण्याच्या प्रवासासाठी THE LINK – Training & Development, श्री. तुषार पटवर्धन सर आणि सौ. धनलक्ष्मी पटवर्धन मॅडम यांचे मनःपूर्वक आभार. 🌷

Trainer Development ची गरज ओळखून अशा उपक्रमांना प्रोत्साहन, संधी आणि आवश्यक पाठबळ देणाऱ्या MSETCL Management प्रती मनःपूर्वक कृतज्ञता.

आणि या कार्यक्रमाला खऱ्या अर्थाने जिवंत करणाऱ्या सर्व सहभागी Trainer मित्र-मैत्रिणींचे विशेष कौतुक आणि मनापासून आभार!

तुम्ही विचारलेला प्रत्येक प्रश्न, Share केलेला प्रत्येक अनुभव, मांडलेली प्रत्येक कल्पना आणि प्रत्येक Activity मधील उत्स्फूर्त सहभाग—हीच या कार्यक्रमाची खरी संपत्ती आहे.

कारण—

🌱 एक Trainer शिकतो तेव्हा फक्त एक व्यक्ती विकसित होत नाही… त्याच्याकडून भविष्यात शिकणाऱ्या शेकडो Trainees पर्यंत त्या बदलाचे तरंग पोहोचतात.

आणि म्हणून माझ्या सर्व अनुभवी सहकाऱ्यांना एक मनापासून विनंती—

आपल्याकडे असलेलं ज्ञान ही केवळ आपली वैयक्तिक संपत्ती नाही; ती पुढच्या पिढीची गरज आहे.

आपल्या चुका सांगा.
त्यातून घेतलेले धडे सांगा.
यशस्वी प्रयोग सांगा.
Field मधल्या कथा सांगा.
आपल्या Tricks, Techniques आणि Lessons Learned सांगा.

कारण…

पुस्तकातून माहिती मिळते… पण अनुभवी माणसाकडून शहाणपण मिळतं!

आपल्या अनुभवामुळे एखाद्या नव्या कर्मचाऱ्याचा आत्मविश्वास वाढला, एखाद्या Engineer चा निर्णय अधिक योग्य झाला, एखादी गंभीर चूक टळली किंवा एखादा अपघात टाळता आला—

तर Trainer म्हणून यापेक्षा मोठं समाधान काय असू शकतं?

🌱 ज्ञान वाटल्याने कमी होत नाही… ते अनेक पटींनी वाढतं!

चला… फक्त शिकवू नका — विचार करायला लावा.
फक्त माहिती देऊ नका — अनुभव द्या.
फक्त Slides पूर्ण करू नका — Learning घडवा.
फक्त Trainer राहू नका — Learning Designer बना.

आणि सर्वांत महत्त्वाचं—

❤️ आपलं ज्ञान, आपला अनुभव आणि आपल्या चुका-यशातून मिळालेलं शहाणपण मनापासून पुढच्या पिढीशी Share करूया!

कारण एक Trainer घडला… तर त्याच्यासोबत भविष्यातील शेकडो Trainees घडतात! 🌱🎓 

 

ट्रान्समिशन च्या तारांतून उजेडाची जबाबदारी…

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

वीजप्रणाली म्हणजे फक्त तारांचं जाळं नसतं…
Substation मधील प्रत्येक breaker, relay, CT, PT, transformer आणि प्रत्येक protection scheme ही केवळ उपकरणं नसतात; ती लाखो घरांच्या उजेडामागची निःशब्द आश्वासनं असतात.

महापारेषण प्रादेशिक प्रशिक्षण केंद्र, वाळूज येथे आयोजित “Testing of Power System Equipments & Protection” या बारा दिवसांच्या प्रशिक्षण कार्यक्रमाकडे पाहताना ही जाणीव अधिक ठळकपणे मनात उभी राहिली.

हा कार्यक्रम म्हणजे केवळ technical sessions ची मालिका नव्हती;

तो विद्युत व्यवस्थेच्या अदृश्य आत्म्याशी ओळख करून देणारा प्रवास होता.

पहिल्या दिवशी schematic drawings समोर उघडली गेली, तेव्हा अनेकांच्या चेहऱ्यावर एक वेगळीच धास्ती होती.
Circuit मधील प्रत्येक line, प्रत्येक contact, प्रत्येक symbol हा जणू एखाद्या गूढ भाषेतील शब्द वाटत होता.
पण ज्ञानाचं वैशिष्ट्य असंच असतं…

सुरुवातीला ते भीती निर्माण करतं आणि नंतर तीच भीती आत्मविश्वासात रूपांतरित होत जाते.

हळूहळू relay protection चे concepts समजू लागले.

Differential protection मधील sensitivity, REF protection मधील precision, overcurrent आणि earthfault मधील coordination…

हे सगळं फक्त पुस्तकापुरतं राहिलं नाही;
ते प्रत्यक्ष equipment च्या स्पर्शातून जिवंत होत गेलं.

Practical sessions हा या प्रशिक्षणाचा खरा आत्मा होता.
CT testing करताना trainees च्या चेहऱ्यावर दिसणारी एकाग्रता पाहून जाणवत होतं —
इथे फक्त ratio तपासलं जात नाहीये;
इथे reliability घडवली जातेय.

Circuit breaker testing दरम्यान trip coil operate होताना होणारा आवाज…
तो फक्त एका mechanism चा आवाज नसतो;
तो संकटसमयी system ला वाचवण्याच्या तयारीचा आवाज असतो.

Transformer testing मध्ये oil leakage किंवा insulation resistance पाहताना trainees ज्या गंभीरतेने निरीक्षण करत होते, ते पाहून जाणवलं —
वीजप्रणालीतील प्रत्येक छोटी चूक किती मोठ्या परिणामांना कारणीभूत ठरू शकते याची त्यांना खरी जाणीव झाली आहे.

आणि fault finding sessions…!
ते तर जणू engineering आणि detective instinct यांचं सुंदर मिश्रण होतं.
एका चुकीच्या indication मागचं खरं कारण शोधताना प्रत्येक trainee च्या डोळ्यांत एक वेगळंच curiosity चमकत होतं.
कारण fault शोधणं म्हणजे केवळ समस्या शोधणं नसतं;
तर अंधार येण्याआधी उजेड वाचवण्याची प्रक्रिया असते.

या प्रशिक्षणात Power Line Carrier Communication, SCADA, Busbar Protection, Distance Protection, Differential Protection, ,  यांसारख्या विषयांची नव्याने  ओळख झाली.

वीजप्रणाली आता केवळ लोखंडी tower आणि conductor पुरती मर्यादित राहिलेली नाही;
ती आता communication, automation आणि intelligent monitoring यांची एकत्रित सजीव व्यवस्था बनली आहे.

आज नियंत्रण कक्षात बसलेला operator हजारो किलोमीटर दूरच्या substation ची स्थिती एका click वर पाहू शकतो.
एका relay चं disturbance record भविष्यातील blackout टाळण्याचं कारण ठरू शकतं.
आणि एका योग्य setting मुळे संपूर्ण grid स्थिर राहू शकते.

या प्रशिक्षणातील सर्वात मोठा धडा मात्र तांत्रिक नव्हता…
तो मानवी होता.

Power System मध्ये काम करणारा माणूस हा फक्त कर्मचारी नसतो.
तो विश्वासाचा रखवालदार असतो.
कारण सामान्य माणूस switch ON करताना वीज येईल यावर विश्वास ठेवतो…
त्या विश्वासामागे कुठेतरी एखादा technician testing करत असतो,
एखादा engineer setting verify करत असतो,
तर कुणीतरी field मध्ये उभं राहून system सुरक्षित ठेवत असतो.

आजच्या डिजिटल युगात लोकांना mobile network काही मिनिटं बंद पडला तरी अस्वस्थता जाणवते;
मात्र लाखो लोकांचा उजेड अखंड सुरू ठेवण्यासाठी पडद्यामागे रात्रंदिवस काम करणाऱ्या या विद्युत योद्ध्यांचं महत्त्व फार कमी लोकांना दिसतं.

हे प्रशिक्षण संपलं असेल…
पण खरं learning आता सुरू होणार आहे.

कारण protection system मध्ये backup protection असतं…
पण आयुष्यात backup नसतो.
म्हणून प्रत्येक testing, प्रत्येक observation आणि प्रत्येक decision हा जबाबदारीने घ्यावा लागतो.

शेवटी एवढंच…

वीजप्रणालीतील relay जसं fault ओळखून system वाचवतं,
तसंच आयुष्यातलं ज्ञानही माणसाला चुकीच्या अंधारापासून वाचवत असतं.

आणि म्हणूनच…
Testing of Power System Equipments & Protection हे केवळ प्रशिक्षण नव्हतं;
तो उजेडाच्या जबाबदारीशी झालेला एक जिवंत संवाद होता.

 

विस्तृत दृष्टी, सूक्ष्म नाडी — WAMS आणि आधुनिक तंत्रज्ञान

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज 

वीजप्रणाली म्हणजे केवळ तारांमधून वाहणारा प्रवाह नाही;

ती एक जिवंत, सतत स्पंदनशील व्यवस्था आहे.

प्रत्येक क्षणी बदलणाऱ्या परिस्थितींशी जुळवून घेत, ती स्वतःचं संतुलन टिकवून ठेवते.

एक काळ असा होता,

जेव्हा नियंत्रण कक्षातील अभियंते SCADA च्या पडद्यावर दिसणाऱ्या मोजक्या आकड्यांवरच अवलंबून असत.

व्होल्टेज, करंट, ब्रेकर स्टेटस — सगळं काही दिसायचं…

पण प्रणालीच्या अंतरंगात चालणाऱ्या सूक्ष्म हालचालींचं चित्र मात्र धूसरच राहायचं.

आणि इथूनच सुरू होतं एक नवं पर्व —

WAMS (Wide Area Monitoring System).

PMU, PDC आणि WAMS — अचूकतेचा त्रिवेणी संगम

WAMS ही फक्त एक प्रणाली नाही;

ती अचूकता, समकालिकता आणि विश्लेषण यांचा त्रिवेणी संगम आहे.

PMU (Phasor Measurement Unit)

प्रणालीतील व्होल्टेज आणि करंट यांची मोजमापेच नव्हे,

तर त्यांचे phase angle देखील अत्यंत अचूकतेने मोजणारे अत्याधुनिक उपकरण.

GPS आधारित वेळ समन्वय (Time Synchronisation)

देशभर विखुरलेल्या PMUना एकाच वेळेच्या धाग्यात बांधणारी व्यवस्था.

यामुळे हजारो किलोमीटर दूर असलेल्या उपकेंद्रांचा डेटा

एकाच क्षणात तुलना करता येतो.

PDC (Phasor Data Concentrator)

विविध PMUकडून आलेला डेटा एकत्र करून

तो विश्लेषणासाठी सुसज्ज करणारा मेंदू.

या तिन्हींच्या एकत्रित कार्यातून

वीजप्रणालीचं एक समकालीन, सुसंगत आणि जिवंत चित्र उभं राहतं.

SCADA विरुद्ध WAMS — स्थितीपासून प्रवाहाकडे

SCADA आपल्याला स्थिती दाखवतं,

पण WAMS आपल्याला स्थित्यंतराची दिशा दाखवतं.

SCADA मध्ये डेटा सेकंदांच्या अंतराने अपडेट होतो

PMU मध्ये डेटा मिलीसेकंदांत उपलब्ध होतो

SCADA मध्ये फक्त magnitude दिसतो

WAMS मध्ये phase angle सहित सखोल माहिती मिळते

ही angle-based understanding म्हणजेच

प्रणालीच्या स्थैर्याचा खरा पाया.

एक साधं उदाहरण — समान व्होल्टेज, वेगळी कथा

दोन उपकेंद्रांवर व्होल्टेज सारखंच दिसतंय…

सगळं सुरळीत वाटतंय…

पण जर त्यांच्या phase angle मध्ये मोठा फरक असेल,

तर ती एक अदृश्य अस्थिरता असू शकते.

SCADA या परिस्थितीत शांत राहील,

पण PMU तुम्हाला सावध करेल.

हीच WAMS ची खरी ताकद —

जे दिसत नाही, ते दाखवण्याची क्षमता.

WAMS चे अनुप्रयोग — निरीक्षणापासून निर्णयापर्यंत

WAMS फक्त डेटा दाखवत नाही;

तो निर्णयक्षमतेला धार देतो.

Dynamic Monitoring — oscillations आणि सूक्ष्म बदलांचं रिअल-टाइम निरीक्षण

Disturbance Analysis — घटनांचा अचूक मागोवा

Grid Stability Assessment — स्थैर्य टिकवण्यासाठी डेटा-आधारित निर्णय

यामुळे वीजप्रणाली व्यवस्थापन

अनुमानाधारित (intuitive) वरून

डेटा-आधारित (evidence-driven) बनतं.

आज PMU तंत्रज्ञान यशस्वीरित्या कार्यरत आहे —

पण ही फक्त सुरुवात आहे.

डेटा गोळा करणं महत्त्वाचं,

पण त्याहून महत्त्वाचं आहे —

त्याचा योग्य अर्थ लावणं.

योग्य विश्लेषण

अचूक निष्कर्ष

आणि वेळेवर कृती

हीच पुढील वाटचाल ठरवणार आहे.

भविष्य — WAMPAC आणि स्मार्ट ग्रिड

WAMS हा पहिला टप्पा आहे…

पुढे आहे एक अधिक बुद्धिमान जग:

WAMPAC (Wide Area Monitoring, Protection & Control)

Smart Grid तंत्रज्ञान

या माध्यमातून वीजप्रणाली होईल —

अधिक स्वयंचलित, संवेदनशील आणि पूर्वानुमानक्षम.

मुख्य संदेश

तंत्रज्ञान उपलब्ध आहे.

आता गरज आहे ती वापराच्या संस्कृतीची.

Angle-based understanding

Predictive analysis

Proactive operation

यांच्या साहाय्याने आपण

वीजप्रणाली व्यवस्थापनाला

Reactive पातळीवरून

Predictive आणि Preventive पातळीवर नेऊ शकतो.

समारोप

तंत्रज्ञान, डेटा आणि साधनं असणं ही सुरुवात आहे…

पण त्या साधनांचा योग्य वेळी, योग्य पद्धतीने उपयोग करणं —

हीच खरी कार्यकुशलता आहे.

वीजप्रणालीचं भविष्य केवळ तंत्रज्ञानावर नाही,

तर त्या तंत्रज्ञानाला समजून घेणाऱ्या, जाणून वापरणाऱ्या

सजग अभियंत्यांवर अवलंबून आहे.

ऊर्जा प्रवासाची गोष्ट : “वीजेचा जन्म ते तुमच्या घरातील प्रकाशापर्यंत”

 

⚡ ऊर्जा प्रवासाची गोष्ट : “वीजेचा जन्म ते तुमच्या घरातील प्रकाशापर्यंत”

लेखक: ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, जेजुरी, वीज अभियंता

श्रेणी: तांत्रिक कथा | प्रेरणा | वीज शिक्षण

 प्रकरण १ – ऊर्जेचा जन्म : सूर्य ते स्टीम

“सर, वीज म्हणजे काय?”
प्रशिक्षणार्थी सागरने विचारलं.
मी थोडं हसून म्हणालो,
“वीज म्हणजे प्रकाश, पण त्याचं बीज आहे ऊर्जा!”

आपल्या पृथ्वीवरील जवळजवळ प्रत्येक वीज प्रकल्पाचं मूळ स्रोत एकच — सूर्य.
सूर्य उष्णता देतो, ही उष्णता पाण्याचं बाष्पीभवन करते, पाऊस पडतो, नद्या वाहतात, धरणं भरतात.
हीच नदी नंतर टर्बाईन फिरवते आणि तेथून निर्माण होते — वीज!
कधी कोळसा जाळून स्टीम तयार करतो, कधी पाण्याची ताकद वापरतो, कधी सूर्यकिरण किंवा वारा.
ऊर्जा फक्त रूप बदलते — ती कधीही नष्ट होत नाही.
हाच Energy Conversion चा मंत्र.

सागर डोळे मोठे करून म्हणाला,
“म्हणजे वीज जन्म घेते तेव्हा ती काहीतरी रूपांतरित होते?”
“हो,” मी म्हणालो,
“आपल्या Thermal Power Plant मध्ये उष्णता → यांत्रिक ऊर्जा → विद्युत ऊर्जा असा प्रवास होतो.”

 प्रकरण २ – वहनाची वाट : 400 किलोव्होल्टचा महामार्ग

वीज निर्माण झाली, पण ती कोळसा खाणीजवळच्या जनित्रात बंद राहिली, तर उपयोग काय?

मी सागरला घेऊन गेलो 400kV उपकेंद्राच्या आकाशात उंच तारा झेपावणाऱ्या रेषांकडे.
“पहा ही ट्रान्समिशन लाईन म्हणजे ऊर्जेचा महामार्ग आहे.”

वीजेला लांब प्रवास करायचा असतो — शेकडो किलोमीटर.
ती “करंट” म्हणजे प्रवाहाच्या रूपात जाते, पण तिचा “व्होल्टेज” खूप जास्त ठेवला जातो — 400kV, 220kV, 132kV — कारण उच्च दाबाने वाहतूक केल्यास लाइन लॉस कमी होतो.
जसं महामार्गावर वेग वाढवला की वेळ आणि इंधन वाचतं, तसं!

सागर म्हणाला,
“सर, मग ही वीज लोकांच्या घरात कशी येते? एवढ्या उच्च दाबाची वीज थेट वापरली तर?”
मी हसलो,
“अगदी योग्य प्रश्न! म्हणूनच येतो पुढचा टप्पा — वितरण.”

प्रकरण ३ – वितरणाची ओढ : गावापर्यंतचा प्रवास

वीजेला आता घराघरात पोचायचं आहे.
यासाठी स्टेप-डाउन ट्रान्सफॉर्मर कामाला येतो.
तो मोठ्या दाबाची वीज कमी दाबात रूपांतरित करतो — 33kV, 11kV, आणि शेवटी 230V/415V.
हीच ती वीज जी आपण स्विच ऑन केल्यावर बल्बमध्ये प्रकाश बनते.

मी सागरला म्हणालो,
“बघ, या ट्रान्सफॉर्मरचं काम म्हणजे वीजेचा दाब कमी करून सुरक्षित बनवणं.
जसं आई गरम चपातीवर थोडं तूप लावून आपल्याला खात्रीने देतात — ऊर्जा आहेच, पण सुरक्षित स्वरूपात!”

सागर आता विचारमग्न झाला होता.
“सर, एवढा प्रवास करून वीज आपल्या घरात येते… आपण ती वाया घालवतो, स्विच बंद करत नाही…”
त्याचा आवाज थरथरला.
मी हसत म्हणालो,
“अगदी खरं आहे रे! म्हणूनच आपण म्हणतो — ‘Save Energy, Save Future!’”

 प्रकरण ४ – नव्या तंत्रज्ञांची जबाबदारी

मी त्याच्या खांद्यावर हात ठेवला.
“तू ‘वीज सहाय्यक’ आहेस म्हणजे फक्त वायर हाताळणारा नाहीस.
तू म्हणजे ‘ऊर्जेचा रक्षक’ आहेस.
तू त्या महामार्गावरची शिस्त, सुरक्षा, आणि सेवा यांचं प्रतीक आहेस.
दरवेळी जेव्हा तू एक कनेक्शन तपासतोस, तेव्हा एखाद्या घराचा दिवा लुकलुकतो, एखाद्या मुलाचं स्वप्न उजळतं.”

सागरच्या डोळ्यांत चमक आली.
तो म्हणाला,
“सर, आजपासून वीज फक्त करंट नाही वाटणार — ती एक भावना वाटेल!”

 निष्कर्ष

वीज ही केवळ तांत्रिक गोष्ट नाही, ती जीवनाचा प्रवाह आहे.
ती निर्माण होते ज्ञानाने, प्रवास करते शिस्तीने, आणि पोहोचते सेवेने.
प्रत्येक नवोदित तंत्रज्ञाने या ऊर्जेच्या प्रवासाची जाणीव ठेवून काम केलं, तर भारताची ऊर्जा कधीच कमी होणार नाही.

 

 

⚡ कथा : इन्सुलेटर स्ट्रिंगचं रहस्य – समतोलाचा खेळ

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, ऊर्जा मंत्र

---

🌱 सुरुवात
एका सुंदर सकाळी, प्रशिक्षणार्थी अनिकेत नेहमीप्रमाणे सबस्टेशनमध्ये आला. त्याच्या डोळ्यात एक प्रश्न चमकत होता –

👉 “सर, हे लटकलेले डिस्क इन्सुलेटर साध्या काचेच्या थाळ्यासारखे दिसतात. पण यात खरंच इतकं मोठं विज्ञान दडलंय का?”

गणेश सर मंद हसले –
“अनिकेत, हे फक्त काचेचे किंवा पोर्सलेनचे तुकडे नाहीत. ते आहेत विजेचे खरे संरक्षक – Suspension Insulators! आज मी तुला त्यांचं रहस्य उलगडून दाखवतो...”

---

🔎 Potential Distribution – असमतोलाचा खेळ
सरांनी बोर्डावर चार डिस्कची स्ट्रिंग काढली.

“आपल्याला वाटतं की प्रत्येक डिस्कवर समान व्होल्टेज पडतं. पण प्रत्यक्षात तसं होत नाही!
⚡ वरच्या डिस्कवर जास्त झटका बसतो, खालच्या डिस्कवर कमी. कारण – Capacitance नावाचा लपलेला घटक.”

अनिकेतने त्वरित विचारलं –
👉 “म्हणजे नेहमी वरच्यालाच जास्त ताण येतो का?”

सरांनी हसून सांगितलं –
“हो! अगदी घरात आईवर सर्व ताण येतो, बाकी कुटुंबातील लोक थोडं हलकं घेतात.
क्रिकेट टीममध्ये कॅप्टनवर जास्त दबाव असतो.
शाळेत मुख्याध्यापकावर जबाबदारी जास्त असते.”

---

🔢 String Efficiency – समतोल किती साधला?
सर म्हणाले –
“जर सगळ्या डिस्कवर समान व्होल्टेज पडलं असतं, तर स्ट्रिंग 100% efficient झाली असती. पण प्रत्यक्षात तसं होत नाही.”

📊 उदाहरण (100 kV एकूण)

• खालची डिस्क : 20 kV

• दुसरी डिस्क : 25 kV

• तिसरी डिस्क : 28 kV

• वरची डिस्क : 27 kV

👉 Efficiency = (समान वाटप / प्रत्यक्ष) × 100%
= (25+25+25+25) / (20+25+28+27) × 100
≈ 85%

अनिकेत आश्चर्याने म्हणाला –
“म्हणजे 100 पैकी 15% क्षमता वाया जाते!”

---

🛠 Efficiency सुधारायच्या पद्धती
सरांनी खडूने स्केच काढलं –

1️⃣ Graded Insulators – वरच्या डिस्कसाठी वेगळा कॅपेसिटन्स ठेवणे.
2️⃣ Guard / Corona Ring – धातूचा रिंग लावून ताण समान करणे.
3️⃣ अधिक डिस्क वापरणे – डिस्क जास्त, ताण नीट वाटतो.

👉 या उपायांनी Efficiency ~90–95% पर्यंत वाढवता येते.

---

🌟 जीवनाचा धडा
सर म्हणाले –
“अनिकेत, Suspension Insulator String आपल्याला एक महत्त्वाचं तत्त्व शिकवते –
👉 ताण नेहमी समान वाटला पाहिजे. जर एखाद्यावर जास्त ओझं आलं, तर तो तुटतो. पण समतोल साधला, तर संपूर्ण व्यवस्था सुरळीत चालते.”

अनिकेत आनंदाने म्हणाला –
“सर, आता समजलो – समतोलच खरी ताकद आहे!”

✨ Tagline : “समतोलातच शक्ती आहे.”