*“Condition Monitoring म्हणजे भिंतीला टकटक वाजवणं नव्हे – ते आहे एका सजीव व्यवस्थेशी सतत संवाद साधणं. त्या संवादातच खरी शिस्त आहे, खरा सन्मान आहे, आणि खरा सैनिकपणा आहे.”*
**कथा शीर्षक :* *"दृश्यमान प्रकाशामागचा अदृश्य संयम"** *हरीशचंद्र सरांच्या कथांमधून उमललेली ऊर्जा शिस्त*
(*ही कथा – तांत्रिक निरीक्षणाच्या तपशीलांमधून दैनंदिन जीवनातील शिस्त, सखोल निरीक्षण, आणि जबाबदारीची जाण जागवते:*) ✍️ *लेखन*- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी. 📍 *प्रस्तावना* : शांततेच्या आड लपलेली सजगता
आयआयएम नागपूरचा सभागृह त्या दिवशी एखाद्या यज्ञकुंडासारखा तापलेलं होतं – नव्या ज्ञानाची आस घेऊन बसलेले तरुण अभियंते, डोळ्यांत कुतूहल, मनात प्रश्नांची गर्दी. व्यासपीठावर आले होते, *महापारेषणचे अनुभवी अभियंता प्रशिक्षक – हरीशचंद्र सर.*
तोंडावर हास्य, कपाळावर अनुभवाचे तेज, आणि डोळ्यांत – अर्ध्या जीवनाचं सार साठवलेलं. त्यांनी हळूच विचारलं –
*“आपण transformer, breaker, या यंत्रांना पाहतो, त्यांचं महत्त्व जाणतो... पण जे संयमी सैनिक आहेत, जे दिसत नाहीत पण नेहमीच सज्ज असतात – LA, CT, CVT, Isolator – त्यांची आठवण किती वेळा होते?”*
आणि मग त्यांनी सुरुवात केली – त्या अदृश्य शिपायांची एक कहाणी...
⚡ *प्रकरण 1: LA आणि Isolator – विजेच्या सीमारेषेवर उभे असलेले रक्षक*
🌩️ LA – वीजेचे आघाडीचे शस्त्र
एका लहान गावात, आकाशात वीज कडकडली. सबस्टेशनमध्ये क्षणभरही अंधार पडला नाही... कारण तिथं Lightning Arrester (LA) सज्ज होता. त्याने वीजेचा प्रचंड surge स्वतःवर घेतला.
पण तीन आठवड्यांतच तो LA फेल झाला.
सरांनी सांगितलं –
*“आम्ही Leakage Current Monitor लावलं नव्हतं... degradation सुरू झालं होतं, पण कोणाच्या लक्षात आलं नाही...”*
✅ *LA साठी सतत जागरूकतेची साधनं :*
*Leakage Current Trending*
IR Thermography
Earth Lead Disconnect Test
Visual Damage Inspection
*या सर्व गोष्टी म्हणजे एखाद्या शरीराच्या तपासणीसारख्या – सायलेंट त्रास सुरुवातीला कळत नाही, पण तो आतून पोखरत असतो.*
🧷 *Isolator – शांत संयम, परंतु जबर परिणाम*
एकदा एक Isolator चालू अवस्थेत operate झाला... आणि एक मोठा अपघात झाला. त्याला कोणी तपासलं नव्हतं.
सरांचं वाक्य आजही लक्षात राहतं –
*“Isolator चालत असतो... पण तपासणी थांबली की, तो आपल्या संयमाचा स्फोट करतो.”*
✅ *Isolator साठी निरीक्षण :*
Contact Resistance Measurement
Alignment & Interlock Check
Arcing Marks चं निरीक्षण
Greasing आणि Mechanism Movement Check
*एखाद्या यंत्राचं तेल बदलणं जसं नियमित असतं, तसं त्याची देखभालही अंतर्मनाच्या शांततेसारखं – दुर्लक्षित केलं की ढग फुटतो.*
⚙️ *प्रकरण 2: Circuit Breaker – विजेचा क्षणिक योद्धा*
सरांनी एक व्हिडिओ दाखवला – एक Breaker operate झाला, fault clear झाला, आणि पुन्हा संपूर्ण grid स्थिर झालं.
*“हे सगळं एक सेकंदात होतं... पण त्या एका सेकंदाच्या आत, एक लढा दिला जातो. एक निर्णायक क्षण असतो.”*
✅ *Breaker Condition Monitoring* :
SF6 Gas Pressure & Moisture
Contact Resistance
Operating Timing Test
Drive Mechanism Health
Auxiliary Contact Performance
🧩 *एक troubleshoot – लाखांची बचत*
एकदा protection relay operate होत नव्हता. Timing Test मध्ये कळलं – Close Coil delay -. कारण? Grease कमी झालं होतं.
सरांचं वाक्य –
*“कधी कधी ₹१० चं तेल, ₹१० लाख वाचवतं!”*
यात एक मोठा संदेश आहे – *लहान तपशीलांकडे दुर्लक्ष केल्यास, यंत्रे नव्हे तर संपूर्ण व्यवस्था कोलमडते.*
🔍 *प्रकरण 3: CT, PT आणि CVT – मोजणीच्या बाहेरचं महत्त्व*
“ *CT, PT हे मोजमाप करणारी उपकरणं नाहीत फक्त – ते या protection system चे डोळे आहेत.”*
✅ *CT साठी निरीक्षण :*
Saturation Test
Insulation Resistance
Secondary Load Test
Polarity Check
✅ *PT/CVT साठी निरीक्षण :*
Voltage Ratio Test
Tan Delta आणि Capacitance
Ferroresonance Alertness
Neutral Grounding Observation
📚 *Case Study : एक छोटा तुटलेला screw – एक blackout*
एकदा CT secondary open झाली – relay trip झाला नाही. कारण? एक terminal rust मुळे loose झालं होतं .
*“कधी कधी एक सैल screw, अख्ख्या राज्यात अंधार पसरवतो...”*
🧠 *प्रकरण 4: Troubleshooting म्हणजे काय?*
*“Troubleshooting म्हणजे fault काढणं नव्हे – system ला पुन्हा विश्वासात आणणं.”*
🔧 *खरं Troubleshooting म्हणजे :*
Root Cause Analysis (RCA)
Diagnostic Tools चा योग्य वापर – DFR, IR Camera, Tan Delta
पूर्वीच्या केस स्टडीजचा अभ्यास
टीमवर विश्वास आणि सामूहिक निर्णय
*हे म्हणजे एखाद्या घरात संवाद हरवलेला असतो – fault काढणं म्हणजे फक्त संवाद परत आणणं नव्हे, तर त्या विश्वासाचं पुनर्निर्माण करणं.*
🎬 *समारोप* : शांततेचा किल्ला
शेवटी सर म्हणाले –
*“आपण फक्त bolt-tightening करत नाही – आपण महाराष्ट्राच्या ऊर्जा सुरक्षेचा पाया मजबूत करत आहोत.”*
*“जे दिसत नाही, तेच टिकवून ठेवतं. आणि ते टिकवण्यासाठी तुम्ही तिथं असता – एकटे, शांतपणे, पण अत्यंत जबाबदारीनं.”*
💡 *अंतिम शब्द :*
*“Condition Monitoring म्हणजे भिंतीला टकटक वाजवणं नव्हे – ती आहे एका सजीव व्यवस्थेशी सतत संवाद साधणं. त्या संवादातच खरी शिस्त आहे, खरा सन्मान आहे, आणि खरा सैनिकपणा आहे.”*
*जिथं वीज आहे, तिथं कुठे तरी एक अभियंता सज्ज आहे.*
*तो नसेल तर प्रकाशही असहाय वाटतो.*
*ही कथा केवळ सबस्टेशनपुरती नाही – ती प्रत्येक जबाबदार मनासाठी आहे.* ⚡💛
Link to:
-
Transformer Diagnostic Testing:
“Complement this with Advanced Diagnostic Testing of Transformer.” -
Differential Protection Auxiliary:
“For relay protection details, refer to Differential Protection Auxiliary.”
