*कथा शीर्षक: प्रताप सरांचा धक्का आणि शंभर टक्के विश्वास – ट्रान्सफॉर्मर्स आणि रिएक्टर्सच्या समजुतीची प्रेरणादायी कहाणी*

 # *"तुमचं ज्ञान म्हणजे प्रकाशाचं बीज आहे. समर्पण म्हणजे त्याचं रक्षण. तुमच्या हातात फक्त तंत्रज्ञानाचं यंत्र नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेचं भविष्य आहे!"*                                                                            

*कथा शीर्षक: प्रताप सरांचा धक्का आणि शंभर टक्के विश्वास – ट्रान्सफॉर्मर्स आणि रिएक्टर्सच्या समजुतीची प्रेरणादायी कहाणी*

*स्थळ* : IIM नागपूर

*वेळ* : सकाळची ताजीतवानी उर्जा भरलेली वेळ, जेव्हा विचारांची दिशा ठरते

✍️ लेखन- सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी

सकाळचं आकाश शांत आणि निळसर होतं. निसर्ग आपल्या तऱ्हेने विश्रांती घेत होता, पण IIM नागपूरच्या सभागृहात मात्र विचारांचा आणि ऊर्जेचा झंझावात उसळलेला होता. *त्या झंझावाताचं केंद्रबिंदू होतं – प्रताप सरांचं प्रभावी, आत्मविश्वासपूर्ण आणि अनुभवगंधी मार्गदर्शन .*

 *"तंत्रज्ञान जितकं आधुनिक, तितकंच त्याचं समजून घेणं आणि हाताळणं यासाठी तुमचं कौशल्य आणि समर्पणही अत्यावश्यक आहे,"* – हे त्यांच्या सुरुवातीच्या वाक्यानेच स्पष्ट झालं.

 महापारेषणमधील नव्या सहाय्यक अभियंत्यांना व्यावसायिक जीवनाची खरी सुरुवात आज होत होती. त्यांच्यासमोर उभे होते एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व, *ज्यांनी अनेक तांत्रिक वादळांना सामोरे जात, तंत्रज्ञानाशी मैत्री केली होती – प्रताप सर.*

 *भाग १: मूलभूत संकल्पना – विद्युत प्रवाहाच्या हृदयाची ओळख*

प्रताप सरांनी संवादाची सुरुवात एका साध्या पण सखोल विचाराने केली –

*"नावात काही नाही, कार्यात सार्थकता असते!"*

ट्रान्सफॉर्मर असो वा रिएक्टर, त्यांचा खरा हेतू म्हणजे वीज प्रवाहाचं नियंत्रण आणि समतोल राखणे. पॉवर ट्रान्सफॉर्मर, ऑटो ट्रान्सफॉर्मर, शंट रिएक्टर्स – हे सर्व उपकरणं वीज व्यवस्थेतील नाजूक भागांसारखी आहेत. त्यांच्या कार्यशैलीचा सूक्ष्म अभ्यास केल्याशिवाय यंत्रणांची सुरक्षितता अपूर्ण राहते.

*जसे एक उत्तम डॉक्टर आपल्या रुग्णाच्या हृदयाची धडधड समजून घेतो, तसेच प्रत्येक अभियंत्याने ट्रान्सफॉर्मरच्या “कोअर”चं स्पंदन अभ्यासावं, अशी त्यांनी आर्जवाने शिकवण दिली.*

 *भाग २: अंतर्गत घटक – सहकार्याचं विज्ञान*

*"घटक वेगळे असले तरी त्यांचं समर्पित कार्य एकत्रित केल्यावरच एक परिपूर्ण यंत्र तयार होतं,"* असं म्हणत प्रताप सरांनी ट्रान्सफॉर्मरच्या आत्म्याचा उलगडा केला.

 windings , Core , टॅप चेंजर, बुशिंग्ज, इन्सुलेशन, कूलिंग – हे सर्व घटक म्हणजे यंत्राच्या शरीरातले अवयव. हे एकत्र कार्य करत असताना *सुसंवाद* हवा, *समजूत* हवी – अगदी जसं कोणतंही संघटन यशस्वी होण्यासाठी घटकांचं परिपूर्ण *समन्वय* आवश्यक असतो.

 

त्यांनी फॅक्टरी टेस्ट्स, कसोटी चाचण्या, अशा गोष्टींना दैनंदिन जीवनातील ‘ट्रायल रन’ किंवा ‘प्रोबेशन’शी तुलना करून, तांत्रिक बाबी अधिक सजीव केल्या.

*भाग ३: स्थापना व कमीशनिंग – कौशल्य आणि शिस्त यांचा संगम*

*"यंत्रणा फक्त स्थापणं म्हणजे कार्याचा शेवट नव्हे, तर ती चालवण्यासाठी आपलं अंतरंग सज्ज असलं पाहिजे,"* – प्रताप सरांचं वाक्य प्रत्येकाच्या काळजाला भिडलं.

 *इन्स्टॉलेशन म्हणजे फक्त बोल्ट-नट्स जोडणं नव्हे, तर संघटन, काटेकोर प्रक्रिया आणि सखोल निरीक्षण यांची कसोटी. ट्रान्सपोर्टेशन, हँडलिंग, आणि कमीशनिंग हे प्रत्येक पायरीवर आपली दक्षता मागतात* .                                                        

जणू एखाद्या नव्या घरात एखाद्या कौटुंबिक सदस्याचं आगमन – *फक्त रचना नव्हे, तर स्वीकृती आणि जिव्हाळाही हवा* .

 *भाग ४: देखभाल – विश्वास टिकवण्याचा मूलमंत्र*

*"तंत्रज्ञान चालवणं सोपं आहे, पण त्याचं सातत्य राखणं ही खरी कसोटी आहे!"*

 तेव्हा प्रताप सरांनी पुढे सांगितलं, की *पूर्वसूचना-आधारित देखभाल, स्थितीवर आधारित देखरेख, आणि भविष्यदर्शी तंत्र – हीच यंत्रणांची दीर्घायुष्यता ठरवतात* .

 *ऑइल सॅम्पलिंग, DGA, थर्मल इमेजिंग, बु शिंग टेस्टिंग, कूलिंग यंत्रणांची निगराणी – हे सर्व जीवनशैलीतील ‘हेल्थ चेकअप’सारखं. वेळेवर केलेली तपासणी पुढील संकट टाळते, जसं माणसात तणावपूर्वीच केलेली विश्रांती त्याला सावरण्याची ताकद देते.*

 *भाग ५: शंभर टक्के विश्वास – अभियंता ते संरक्षक*

शेवटच्या सत्रात  प्रताप सर थोडं   थांबले, सभागृहात पाहिलं. प्रत्येक चेहरा *उत्साही* , *आश्वासक* आणि *सज्ज* होता.

 *"तुमचं ज्ञान म्हणजे प्रकाशाचं बीज आहे. समर्पण म्हणजे त्याचं रक्षण. तुमच्या हातात फक्त तंत्रज्ञानचं यंत्र नाही, तर संपूर्ण व्यवस्थेचं भविष्य आहे!"*

 *प्रत्येक अभियंत्याच्या हृदयात एक नवीन प्रेरणेचा धागा निर्माण झाला होता. ट्रान्सफॉर्मर आणि रिएक्टर यांचं केवळ यांत्रिक नव्हे, तर एक भावनिक नातं त्यांनी अनुभवले.*

 *उपसंहार:*

प्रताप सर हे केवळ एक *प्रशिक्षक* नव्हते, तर एक *दृष्टा* होते. *त्यांनी ट्रान्सफॉर्मर आणि रिएक्टरचं विज्ञान फक्त शिकवलं नाही, तर ते जगायला शिकवलं.*

 प्रत्येक नवोदित अभियंता आज त्यांच्या मार्गदर्शनातून एक गोष्ट घेऊन निघाला –

*ज्ञान, समर्पण आणि शंभर टक्के विश्वास – याच त्रिसूत्रीवर भविष्य घडतं.*

*कथा शीर्षक: "आभाळातली वीज, हृदयातली आशा"*

 *तांत्रिक ज्ञान हे केवळ पुस्तकी न राहता, ते प्रत्यक्ष जीवनात बदल घडवण्यासाठी वापरणं हेच खरे अभियंतेपण आहे.*

*कथा शीर्षक: "आभाळातली वीज, हृदयातली आशा"*

✍️ लेखन - सुनिलदत्त कुलकर्णी कार्यकारी अभियंता,  महापारेषण , जेजुरी.

 नवोदित सहाय्यक अभियंता मोहित याच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक होती. IIM नागपूरमध्ये सुरू असलेल्या इंडक्शन ट्रेनिंग दरम्यान दुपारी लंच ब्रेक मध्ये त्याने एक बातमी वाचली होती  – *अंतराळातून वीज निर्मिती आणि ती थेट जमिनीवर आणण्याची जपानची महत्त्वाकांक्षी योजना* .  बातमी वाचताना मोहित भारावून गेला होता. एकट्या माणसाने जर आकाशाला गवसणी घालण्याचं स्वप्न पाहिलं, तर तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने ते प्रत्यक्षातही उतरवता येतं – ही जाणीव त्याच्या मनात खोलवर रुजली.

*"जग बदलण्यासाठी मोठा विचार करावा लागतो,"* असे कालच नंदन सरांनी सांगितले तेव्हा मोहितच्या डोळ्यांपुढे गावातील त्याचे घर, कधीही खंडित होणारी लाईट आणि आईच्या चेहऱ्यावरचा काळजीचा भाव उभा राहिला. शेतात पाण्याचं मोटरपंप सुरु होईपर्यंत वीजेच्या भरोशावर रोज संघर्ष चालूच असायचा.

 *"आपण विद्युत अभियंते झालो आहोत म्हणजे हे सगळं बदलायचं आहे* ," त्याने मनाशी ठरवलं.

त्याला आठवलं – बातमीत म्हटलं होतं की *जपान सौरऊर्जेचा वापर अंतराळात करून, ती वीज थेट जमिनीवर ताऱ्यांशिवाय पाठवणार आहे! विज्ञानातील हे मोठे पाऊल म्हणजे मानवाच्या जिद्दीचं मूर्त रूप होतं. मोहितच्या मनात एक विचार आला – आपणही काहीतरी मोठं करून दाखवायचं. महाराष्ट्रातल्या शेवटच्या वाडीपर्यंत उजेड पोहोचवायचा.*

 प्रेरणेने ओतप्रोत झालेला मोहित रात्री झोपताना आपल्या डायरीत लिहितो:

 *"आकाशातील सौरसेल्समधून जमिनीवर येणारी वीज ही फक्त तांत्रिक प्रगती नसून, ती आपल्यासारख्या अभियंत्यांची जबाबदारीही आहे. आपल्याकडून सुरू होणाऱ्या एका दुरुस्त वायरने, एका लघुपंपाला दिलेल्या जीवनदानाने, एक छोटंसं गाव उद्याच्या भारतात वीजेचं आत्मनिर्भर केंद्र होईल… आणि मग माझी आई, तिचा चेहरा प्रकाशात न्हालेला असेल."*

 त्या रात्री मोहित  झोपला, *पण त्याच्या स्वप्नांमध्ये तो अंतराळातून सौरऊर्जेची किरणं जमिनीवर घेत आणणारा भारतीय अभियंता होता – जपानसारखा, पण आपल्या मातीतल्या गरजांसाठी, आपल्या लोकांच्या आयुष्यात नवा उजेड देण्यासाठी.*

 *कथेमागची प्रेरणा:*

ही कथा मोहितच्या माध्यमातून प्रत्येक नवोदित अभियंत्याला एकच संदेश देते – *तांत्रिक ज्ञान हे केवळ पुस्तकी न राहता, ते प्रत्यक्ष जीवनात बदल घडवण्यासाठी वापरणं हेच खरे अभियंतेपण आहे.*

*कथा शीर्षक: "लोड डिस्पॅच सेंटरची धडाडी – मंगेश सरांची उर्जायात्रा"*

*"प्रत्येक सेकंदाला निर्णय, प्रत्येक क्षणाला नियोजन – लोड डिस्पॅच म्हणजे केवळ सिस्टम नव्हे, ती एक जिवंत प्रक्रिया आहे. इथून हजारो मेगावॉट्सचा श्वास चालतो."*                                                                                                                      *कथा शीर्षक: "लोड डिस्पॅच सेंटरची धडाडी – मंगेश सरांची उर्जायात्रा"*

  ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी                                                                                                           आयआयएम नागपूरच्या सभागृहात त्या दिवशी विद्युत उर्जेचा झरा वाहत होता. महापारेषणचे नविन उमेदवार सहाय्यक अभियंते, उत्सुकतेने एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण सत्रासाठी थांबले होते. व्यासपीठावर आले *प्रशिक्षक मंगेश सर – प्रसन्न व्यक्तिमत्त्व, डोळ्यांत अनुभवाची जाणीव, आणि आवाजात धीरगंभीर ओघ* . त्यांनी केवळ विषय घेऊन नव्हे, तर एक सजीव अनुभव घेऊन प्रवेश केला – लोड डिस्पॅच सेंटरच्या धडाडीची प्रेरणादायी उर्जायात्रा.

*भाग १: लोड डिस्पॅच सेंटर – ऊर्जा व्यवस्थापनाचं हृदय*

"जसं माणसाच्या शरीरात हृदय रक्ताभिसरण करतं, तसंच आपल्या राज्यातील ऊर्जा प्रवाहाचं हृदय म्हणजे लोड डिस्पॅच सेंटर," मंगेश सरांनी सुरुवात केली. *त्यांच्या स्वरात आत्मीयता होती, आणि भाषेत उदाहरणांची सुस्पष्टता.*

एक आलेख त्यांनी स्क्रीनवर टाकला – SCADA प्रणाली, EMS, डेटा सर्व्हर, कंट्रोल मॉड्युल्स – सगळं एका हृदयात कार्यरत. *"प्रत्येक सेकंदाला निर्णय, प्रत्येक क्षणाला नियोजन – लोड डिस्पॅच म्हणजे केवळ सिस्टम नव्हे, ती एक जिवंत प्रक्रिया आहे. इथून हजारो मेगावॉट्सचा श्वास चालतो."*

त्यांनी सांगितलं की, *फक्त एक ‘क्लिक’ – आणि संपूर्ण राज्याच्या उर्जेचा नकाशा समोर! ही केवळ तांत्रिकता नव्हे, ही जबाबदारी आहे.*

*भाग २: संयम आणि निर्णय – एक अदृश्य मानसशास्त्र*

"लोड मॅनेजमेंट हे मशीनपेक्षा अधिक मानवी आहे," मंगेश सर सांगत होते. "वीज कुठे कमी करायची, कोणाचं उत्पादन वाचवायचं, कोणाचं आयुष्य सुरळीत ठेवायचं – हे सगळं काही सेकंदात ठरवायचं असतं."

त्यांनी एका तांत्रिक बिघाडाचं उदाहरण दिलं – जेव्हा एका वीज केंद्रात अचानक अडचण आली आणि राज्यभर भार वाढला. "तेव्हा LDC चं निर्णयशक्तीचं बळ दिसतं – कुठे भार कट करायचा, कुणाला प्राधान्य द्यायचं – हे सगळं सुसंगततेने घडलं पाहिजे."

हे ऐकून प्रशिक्षणार्थी अगदी अंतर्मुख झाले – *कारण इथे निर्णयाचा अर्थ होता: लोकांचं जीवन.*

*भाग ३: उर्जेची रणभूमी – नाशिकचा प्रसंग*

"रात्र होती – ३ वाजून गेले होते. अचानक एक युनिट ट्रिप झालं," मंगेश सर सांगत होते. "ऑपरेटर थरथरला. पण आमचा एक युवा अभियंता पुढे आला. त्याने शिस्तीत डेटा तपासला, 220kV व 400kV लिंक्स वाचवल्या आणि ग्रिड स्टेबल ठेवलं."

तेव्हा तंत्रज्ञान केवळ यंत्र न राहता, एक शिस्तबद्ध मन, शांत विचार आणि वेळीच घेतलेला निर्णय ठरला. ही ऊर्जा होती – 'उर्जेची शिस्त'.

*भाग ४: नोंदी – अनुभवांचं लेखनशास्त्र*

मंगेश सर म्हणाले, *"शिफ्टमध्ये काय झालं, कोणते निर्णय घेतले, कोणते सिग्नल आले – हे सगळं दस्तऐवज म्हणून लिहा. कारण ही नोंद उद्याची तयारी आहे."*

*"जर निर्णय चुकला, तरी का चुकला ते लिहा. कारण प्रत्येक चूक हे एक विज्ञान असतं – जे आपणाला परत ती चूक न करण्याचं शिक्षण देतं."*

यातून त्यांनी 'डॉक्युमेंटेशन' या शब्दाला एक जीव दिला – एक मार्गदर्शक ग्रंथ.

*भाग ५: चर्चेचा झरा – केस स्टडीचा अनुभव*

प्रशिक्षकाने पुढे एका 220kV फीडरच्या ट्रिपची केस स्टडी मांडली. "काय झालं असेल? कुठे लक्ष दिलं गेलं नसेल? तुम्ही त्या वेळेस असता, तर काय केलं असतं?"

संपूर्ण सभागृह चर्चा, निरीक्षण आणि निर्णय यांचं केंद्र बनलं. आता हे अभियंते श्रोते नव्हते – ते झाले होते निर्णयकर्ता, LDC चे भविष्य घडवणारे शिल्पकार.

*समारोप: LDC – एक भावना, एक जबाबदारी*

शेवटी मंगेश सर म्हणाले, *"लोड डिस्पॅच सेंटर ही केवळ एक भिंतीत बांधलेली जागा नाही. ती एक जबाबदारी आहे – जी तुमच्या विचारात, निर्णयात आणि अंतःकरणात असली पाहिजे."*

त्यांच्या शब्दांत *आत्मभान होतं, प्रेरणा होती, आणि एक प्रकारची ऊर्जा – जी वेगाने सर्वांना जडली.*

मंगेश सर हे केवळ एक मार्गदर्शक नव्हते – *ते स्वतः LDCसारखे होते: तंत्रशुद्ध, संयमी आणि भार पेलणारे.*

*कथा शीर्षक: “शिवेंद्रसरांच्या विद्युत यात्रेचा प्रवास”*

 # *"HVDC म्हणजे एक सुस्पष्ट, अडथळे ओलांडणारी, आणि दूरवर प्रकाश नेणारी जीवनशैली आहे. आणि आपल्याला देखील अशीच वीज बनायचंय!"*                                                                          

 *कथा शीर्षक: “शिवेंद्रसरांच्या विद्युत यात्रेचा प्रवास”* 

✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी   

 *प्रस्तावना – एक ऊर्जा, एक दिशा*

IIM नागपूरच्या भव्य सभागृहात ती सकाळ वेगळीच होती. सभागृहाचं वातावरण केवळ औपचारिक नव्हतं – तिथं एका अदृश्य ऊर्जेची लहर संचारत होती. महाराष्ट्र राज्य वीज पारेषण महामंडळाचे नवोदित सहाय्यक अभियंते प्रेरणा पातळी प्रशिक्षणासाठी जमले होते. सर्वांचे चेहरे कुतूहलाने उजळले होते, कारण मंचावर येणार होते *शिवेंद्र सर – ज्यांचा अनुभव, भाषाशैली आणि विद्युत तंत्रज्ञानावरील प्रभुत्व त्यांच्या नावासारखंच तेजस्वी होतं* . आणि मग… *सुरू झाली एक विद्युत वाचनयात्रा – ज्ञानाची, विचारांची, आणि प्रेरणेची!*

*भाग १: HVDC – एका नव्या युगाची चाहूल*

शिवेंद्र सरांनी सौम्य हसत व्यासपीठावर पाऊल ठेवलं आणि प्रश्न टाकला –

*“आपल्याला वाटतं की वीज म्हणजे फक्त AC असते, पण जेव्हा अंतर वाढतं आणि गतीही हवी असते, तेव्हा काय कराल?”*

क्षणाचाही विलंब न करता त्यांनी उत्तर दिलं – “तेव्हाच HVDC – High Voltage Direct Current – आपल्याला दिशा दाखवतं.” 

*"DC म्हणजे असा प्रवाह, जो एका निश्चित मार्गानं, एका उद्दिष्टासाठी, शिस्तबद्धपणे वाहतो. अगदी आपल्यासारखाच!"*

ते म्हणाले – *"हे तंत्रज्ञान म्हणजे संयम आणि स्पष्टतेचं प्रतिक आहे. जसं उत्तर भारतातील विजेचं दक्षिणेकडे स्थानांतरण, किंवा पवनचक्क्यांतून निर्माण होणारी ऊर्जा शेकडो किलोमीटरवर पोहोचवणं – यासाठी HVDC अपरिहार्य आहे."*

*भाग २: HVDC चे मूलभूत घटक – सुस्पष्ट आणि संयोजक*

शिवेंद्र सरांनी स्लाइडवर उलगडलं एक जटिल पण अद्भुत चित्र – HVDC प्रणालीची हाडं व स्नायू.

*कन्व्हर्टर स्टेशन* – “जसं आपल्याला इंग्रजीतून मराठीत भाषांतर करायचं असतं, तसं इथं AC ला DC मध्ये आणि DC ला पुन्हा AC मध्ये रूपांतर केलं जातं."

*DC ट्रान्समिशन लाईन्स* – "या म्हणजे आपलं ई-मेल. हानी कमी, गती जास्त, पोहोच अचूक!"

*रिऍक्टिव्ह पॉवर मॅनेजमेंट* – "प्रणालीची स्थिरता याच्यावर अवलंबून आहे. जसं आपल्या जीवनात मानसिक समतोल हवा, तसंच इथंही."

ते म्हणाले –

*"मोबाईल चार्ज करताना AC पासून DC बनतो, हे आपण दररोज पाहतो. HVDC ही त्याच कल्पनेची औद्योगिक आणि भविष्यमूल्य असलेली रूपांतर आहे."*

भाग ३: *HVDC उपकेंद्र – सौंदर्य आणि शिस्त यांचा मिलाफ*

शिवेंद्र सरांनी विचारलं –

"कधी विचार केला आहे का, HVDC सबस्टेशनमध्ये प्रवेश केल्यावर काय दिसतं?"

*"तिथं कुठेही गोंधळ नाही. प्रत्येक ट्रान्सफॉर्मर, कन्व्हर्टर, कंट्रोल रूम – सर्व जण जणू एका अभंग एकतानतेने कार्यरत असतात. हे केवळ अभियांत्रिकी नाही – ही एक शिस्तबद्ध कला आहे!"*

ते बोलत होते व्होल्टेज नियंत्रण, कंट्रोल व प्रोटेक्शन यंत्रणा, पॉवर फॅक्टर मॅनेजमेंट या गोष्टींच्या सोप्या उपमांमध्ये – अगदी जीवनशैलीशी साधर्म्य साधत.

*"एखादं संकट आलं – फॉल्ट झाला – तरी सिस्टीम आपोआप उत्तर देते, योग्य निर्णय घेते. जसं आपण एखाद्या तणावपूर्ण प्रसंगी संयम ठेवतो – तसंच हे तंत्रज्ञानही."*

*भाग ४: भविष्याचे क्षितिज – HVDC चे पुढचे पाऊल*

शिवेंद्र सरांच्या आवाजात या वेळी भूतकाळाच्या अनुभवांपेक्षा भविष्याची दिशा ठळकपणे दिसत होती –

*"HVDC ही केवळ प्रणाली नाही, ती एक वृत्ती आहे – स्थिर, निग्रहशील, आणि दूरदृष्टी असणारी."*

ते पुढं म्हणाले –

*"स्मार्ट ग्रिड्स, ग्रीन एनर्जीच्या वाटा, समुद्राखालून जाणाऱ्या केबल्स – हे सगळं HVDC शिवाय शक्य नाही. भविष्यातील ऊर्जेचा गाभा HVDC असणार आहे."*

आणि शेवटी एक हृदयस्पर्शी वाक्य –

*"HVDC म्हणजे एक सुस्पष्ट, अडथळे ओलांडणारी, आणि दूरवर प्रकाश नेणारी जीवनशैली आहे. आणि आपल्याला देखील अशीच वीज बनायचंय!"*

समारोप – मनात झिरपलेली प्रेरणा

शिवेंद्र सरांच्या शब्दांनी नवोदित अभियंत्यांच्या मनात फक्त माहिती नाही, तर दिशा निर्माण झाली. प्रत्येकाच्या डोळ्यांत उमटलेला एकच विचार –

" *आपणदेखील HVDC सारखे व्हायचं* –

*स्थिर, संयमित, आणि दूरदृष्टी असलेले अभियंते!"*

*शांतपणे जगाला उर्जा देणारे, आणि स्वतःच्या कार्यातून दिशा देणारे अभियंते!*

*"HVDC म्हणजे प्रवाहाचा शिस्तबद्ध आत्मा – आणि शिवेंद्र सर म्हणजे त्या प्रवाहाचा तेजस्वी प्रेरक स्फुल्लिंग!"*

*कथा शीर्षक: "स्थैर्याची पायाभरणी’"*

# *"तुम्ही उभारता ते सबस्टेशन, टॉवर्स, केबल्स – ही केवळ रचना नाहीत, ती आशेची संरचना आहे. दररोज कुणाचं घर उजळतंय, कुणाचं आयुष्य बदलतंय – कारण तुमच्या हातून स्थैर्य उभं राहतंय."*

 *कथा शीर्षक: "स्थैर्याची पायाभरणी’"*

  ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी 

IIM नागपूरच्या सभागृहात त्या सकाळी काहीतरी वेगळं घडत होतं. महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनीचे (महापारेषण) नव्याने रुजू झालेले तरुण, ताजेतवाने सहाय्यक अभियंते त्यांच्या प्रशिक्षणाच्या दुसऱ्या पर्वात पदार्पण करत होते. या पर्वात मंचावर येणार होते एक व्यक्तिमत्त्व जे केवळ तांत्रिक प्राविण्यासाठीच नव्हे तर मानवी भावविश्व समजून घेणाऱ्या शिकवणीसाठीही ओळखले जातं – प्रशिक्षक अभियंता संतोष सर.

 त्यांच्या तोंडून एक गोष्ट सुरु झाली – साधी, पण सखोल. हळूहळू, त्या गोष्टीतून उलगडत गेलं स्थैर्य, सुरक्षा, शिस्त आणि श्रद्धेचं अधोरेखित शिक्षण.

*भाग १: वीज केंद्राची गोष्ट – जेव्हा मातीला स्थैर्य मिळालं*

"एका लहानशा गावात, अंधारात गढलेली शेतकरी कुटुंबं – आणि त्यांचं स्वप्न होतं प्रकाशाचं. तेव्हा आम्ही तिथं उभं केलं एक सबस्टेशन," सरांनी शांत स्वरात सुरुवात केली.

*"पण सबस्टेशन उभारणं म्हणजे केवळ सिमेंट आणि लोखंड नाही – ती आहे त्या मातीशी केलेली नाळ घट्ट करणं."*

त्यांनी ‘Substation Civil Design’ या विषयाला अशा हळुवार पद्धतीने उलगडायला सुरुवात केली की सभागृहात प्रत्येक जण त्यांच्या शब्दांमध्ये गुंतून गेला.

*"स्थळाची निवड, पाण्याचा निचरा, पुराचा धोका, आजूबाजूचं नेटवर्क* – *ही सगळी माहिती केवळ नकाशावर बघून होत नाही. ती जमिनीला स्पर्श करून, गावकऱ्यांशी बोलून, मातीला विचारून मिळते.* "

त्यांनी एक अनुभव शेअर केला –

*"मी एकदा धरणाजवळील जागा निवडली होती, पण भू-स्खलनाचा धोका लक्षात आल्यानंतर ती कल्पना सोडून ८ किमी दूर दुसरं स्थळ निवडलं. आणि आज त्या ठिकाणी, वर्षभर प्रकाश असतो."*

*“Transformer foundation म्हणजे मातीला दिलेलं स्थैर्य असतं”,* हे वाक्य ऐकताच सभागृहात विचारांची एक लाट उसळली.

*भाग २: बांधकामाचे धडे – सुरक्षा म्हणजे संवेदनशीलतेची पायवाट*

*"बांधकाम म्हणजे विटा रचणं नाही, ती आहे जबाबदारीची उभारणी* ," सरांनी पुढे स्पष्ट केलं.

"एकदा एक technician PPE शिवाय काम करत होता. मी थांबवलं. Supervisor म्हणाला, ‘हे तर रोजचंच आहे सर’. मी दोघांनाही त्या दिवशी कामावरून परत पाठवलं."

त्यांनी स्पष्ट केलं –

*"सुरक्षा ही नियमांची जबाबदारी नाही – ती माणुसकीची लाज असते."*

त्यांनी M25 की M30 सिमेंट, curing कसं आणि किती वेळ – याच्या पलीकडे जाऊन सांगितलं की *साहित्याची निवड ही केवळ गुणोत्तरं नसतात, ती भविष्यातील शाश्वततेची शपथ असते.*

*“Inspection ही तांत्रिक जबाबदारी नसून, ती नजरेची प्रामाणिकता असते”* , असं सांगताना त्यांच्या आवाजात त्या अनुभवांची ठसठशीत छाया होती.

भाग ३: *ट्रांसमिशन लाइन – डोंगरदर्‍यांचं आकाशाशी नातं*

*"ट्रांसमिशन टॉवर म्हणजे जमीन आणि आभाळ यांच्यातील संवाद,* " सरांनी सांगितलं. 

ते म्हणाले –

"डिंडविहिर नावाचं गाव – ४५ अंश उतार – त्या ढलानात आम्ही RCC anchor टाकून टॉवर उभा केला. २५ वर्षं झाली, तो *टॉवर अजूनही ताठ उभा आहे – कारण पाया डौलदार होता.* "

त्यांनी सर्व्हेच्या अडचणी, दुर्गम ठिकाणी साहित्य पोचवण्याची धडपड, माणसांच्या कष्टाची गोष्ट सांगितली.

*"Stringing म्हणजे आभाळात लिहिलेली रेषा – ती चुकली, तर पुनःलेखन महागडं ठरतं* ", असं ते म्हणाले.

*भाग ४: भूमिगत स्वप्न – जे दिसत नाही, ते अधिक जबाबदारीचं*

*"खांबांचं काम सर्वांना दिसतं, पण भूमिगत केबल्सचं नियोजन ही अदृश्य किमया असते."*

नगर परिषदेच्या प्रकल्पाचा अनुभव सांगताना त्यांनी रस्ता खोदताना समन्वयाच्या गरजा उलगडून दाखवल्या –

*"PWD, Water Works, BSNL – प्रत्येकाची परवानगी म्हणजे प्रत्येकाच्या विश्वाची एक वाट."*

Joint bay, trenching, manhole design या सगळ्या गोष्टी त्यांच्यासाठी केवळ प्रक्रिया नव्हत्या – *त्या सर्जनाच्या नाजूक हातातल्या शस्त्रक्रियेसारख्या होत्या.*

*"Manhole design म्हणजे शहराच्या सुरक्षेचा अविचल दारपाल."*

*समारोप – ‘धक्का तंत्र’: अनुभवांची शिस्त आणि भावनांची झळाळी*

कथा शेवटी आली, पण सरांच्या बोलण्यात शेवट नव्हता.

*"तुम्ही उभारता ते सबस्टेशन, टॉवर्स, केबल्स – ही केवळ रचना नाहीत, ती आशेची संरचना आहे. दररोज कुणाचं घर उजळतंय, कुणाचं आयुष्य बदलतंय – कारण तुमच्या हातून स्थैर्य उभं राहतंय."*

*"तुमचं एक मापन चुकलं, एक नोंद विसरली – तर एखादं गाव अंधारात जातं. म्हणून प्रत्येक मिक्स, प्रत्येक वेल्ड, प्रत्येक रिपोर्ट – श्रद्धेने करा. कारण ही फक्त नोकरी नाही – ती एक जबाबदारी आहे."*

संतोष सरांची कथा संपली, पण सभागृहात शांतता पसरली – *विचारांची, आदराची आणि प्रेरणेची.*

*ही कथा नव्हती, ही एक जीवंत शिकवण होती – प्रेरणेला धक्का देणारी, तांत्रिकतेला भावनेचं अधिष्ठान देणारी.*