📘 कथा: *"विद्युतपथावरचा शिल्पकार – सुनिल सरांची एक दुपार"*

 *#"Transmission मध्ये प्रश्न 'Trip' होण्याचा नाही – प्रश्न आहे 'Restore' होण्याचा!"*                                                       

#*अभियंता होणं म्हणजे ऊर्जा योग्य मार्गानं वाहती ठेवणं*                                    

📘 कथा: *"विद्युतपथावरचा शिल्पकार – सुनिल  सरांची एक दुपार"*

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता , महापारेषण जेजुरी                                                                                                                      *दृश्य:*

IIM नागपूर. पावसाळी दुपार. आकाश ढगाळलेलं… पण क्लासरूममध्ये विचारांचा एक तेजस्वी प्रकाश पसरलेला.

 नवोदित सहाय्यक अभियंते – कोणी साताऱ्याहून, कोणी अकोल्याहून, कोणी धुळेहून आलेले.

Projector screen वर एक वाक्य झळकतं –

"विद्युतपथावरचा शिल्पकार – Understanding the Soul of Transmission"

सुनिल सर समोर उभे. डोळ्यांत उत्साहाची एक विलक्षण चमक.

 🔶 *अध्याय 1: "वीज नव्हे, विश्वास वाहणं!"*

"विजेचं परिमाण काय?"

सरांचा अनपेक्षित प्रश्न.

एका आवाजाने उत्तर दिलं – " *वॅट, किलोवॅट...* "

सर सौम्य हसले:

*"वीज म्हणजे नुसती उर्जा नव्हे – ती 'विश्वास' वाहते.*

*Transmission Line म्हणजे केवळ अॅल्युमिनियमचा झोळ नव्हे, तर शहर आणि खेड्यांमधील जगण्याचा सेतू आहे.*

ते पुढे म्हणाले:

*Resistance वाढला तर उष्णता वाढते.*

*Inductance आणि Capacitance योग्य प्रमाणात नसेल तर उर्जा प्रवाहात असंतुलन निर्माण होतं.*

"माणसातही असंच ना?

*आंतरिक संघर्ष वाढला की कार्यक्षमता घटते.*

*म्हणून अभियंता होणं म्हणजे ऊर्जा योग्य मार्गानं वाहती ठेवणं."*

*🔷 अध्याय 2: "Load Flow – आयुष्याचं नियोजन"*

सरांनी पांढऱ्या फळ्यावर एक साधं सर्किट काढलं – ४ बस आणि ६ लाईन्स.

ते म्हणाले:

*"Load Flow Studies म्हणजे केवळ गणित नव्हे, तर भविष्याचा आराखडा आहे."*

त्यांनी एक घटना सांगितली:

"२०१९ मध्ये मराठवाड्यातल्या एका सबस्टेशनवर बिघाड झाला.

एका शेतकऱ्याने रडत म्हणलं – ' *वीज गेली की आमचं जीवन थांबतं सर…'*

तेव्हा उमगलं – *Load Flow म्हणजे केवळ आकडेमोड नाही, ती आयुष्याच्या श्वासांची नाळ आहे."*

 ⚡ *अध्याय 3: "Corona – अदृश्य ऊर्जा गळती"*

सरांनी एक स्लो-मोशन व्हिडीओ दाखवला –

हवेच्या थरावरून निळसर प्रकाशाची लकेर बाहेर येते आहे.

ते समजावतात:

"हा आहे *Corona Effect* –

जेव्हा Transmission Line वरचा विद्युत दाब (Electric Field) जास्त होतो, तेव्हा हवेतील अणू आयनाइझ होतात.

परिणामी हलकी ऊर्जा गळती होते आणि निळसर तेज निर्माण होतं."

 *Corona मध्ये थोडं ऊर्जा नुकसान होते (corona loss) आणि रेडिओ/टीव्ही इंटरफेरन्स वाढतो,*

ते म्हणाले:

*"Corona Effect टाळण्यासाठी Line साठी योग्य साइजचा Conductor निवडणं आणि दुरस्ती दरम्यान योग्य क्लिअरन्स ठेवणं महत्त्वाचं आहे."*

ते भावनिकरित्या जोडतात:

*"जसं जबाबदाऱ्या वाढल्या की माणसाला मानसिक थकवा जाणवतो, तसंच वाढलेल्या तणावाखाली Transmission Line मधून Corona निर्माण होतो."*

 🔧 *अध्याय 4: "Transformer – नायक जो बदलतो"*

*"Transformer म्हणजे काय?"*

एखाद्याने पटकन उत्तर दिलं – "Voltage वाढवणारं किंवा कमी करणारं यंत्र!"

सर हसले आणि म्हणाले:

*"Transformer म्हणजे  जबाबदारी पार पाडणारा खरा नेता.*

*High Voltage ला Safe Level वर आणणं असो, किंवा Low Voltage ला उंचावर नेणं – तो विनासायास बदल करतो."*

*Core, Windings, Insulation Oil, Tap Changer हे सगळं म्हणजे अनुभवी व्यक्तीचे गुणधर्मच!*

 ⚙️ *अध्याय 5: "Switchgear – अडचणींचा पहारेकरी"*

Silent व्हिडीओ चालतो –

*Fault आला, लाईन trip झाली, पण काही क्षणांतच system Restore झाला.*

सर म्हणाले:

*"Switchgear म्हणजे संरक्षणाचा गुप्त सैनिक आहे.*

Circuit Breakers, Isolators, Fuses – गरज पडली की Fault isolate करतात आणि उर्जेचं चक्र पुन्हा सुरू करतात."

 *"धैर्य, जलद निर्णय, आणि संयम – हेच Switchgear चं सार आहे."*

*🌟 शेवटचा अध्याय: "तुम्ही आता विद्युत योद्धे!"*

"तुम्ही आता फक्त तांबे, लोखंड ॲल्युमिनियम हाताळत नाहीत.

*तुम्ही हाताळता – लाखो माणसांचं जीवन."*

*Corona Effect टाळायचा , Load Flow सांभाळायचा,  Transformer सारखं बदल करायचा , Switchgear सारखं शांतपणे संकटं हाताळायचं –*

ही तुमची नवी जबाबदारी आहे.

📣 धक्का तंत्राचा समारोप:

सरांनी Fault Register उचललं.

"ही आहे विद्युत योद्ध्यांची डायरी –

*इथे चुका नाही टाळता येत –*

*पण प्रत्येक चुका सुधारून पुन्हा ऊर्जा वहाणं हेच मोठेपण आहे."*

ते पुढे म्हणाले:

*"Transmission मध्ये प्रश्न 'Trip' होण्याचा नाही – प्रश्न आहे 'Restore' होण्याचा!"*

 *क्लासमधल्या प्रत्येकाच्या डोळ्यांत आता एक नवा आत्मविश्वास होता.*

🛡️ *उपसंहार:*

त्या दिवसानंतर महेश, पूजा, हेमंत, वसंत यांच्यासाठी

MSETCL हे केवळ एक कार्यालय राहिलं नाही...

ते बनलं –

*"महाराष्ट्र उजळवण्याचं व्रत."*

*बुटीबोरी – महापारेषणचं धडधडतं हृदय*

 *बुटीबोरी – महापारेषणचं धडधडतं हृदय*                                                                                                                                   ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता , महापारेषण जेजुरी                                                                                                                    *प्रस्तावना*

🌟 *"आजचं शिकलेलं ज्ञान, उद्याच्या यशाचं बीज बनतं."*

 आयआयएम नागपूरच्या सभागृहात सकाळचा शांत वेळ होता. मात्र सभागृहात बसलेल्या नवोदित अभियंत्यांच्या हृदयात उत्साहाची धडधड जाणवत होती.

सर्वांच्या नजरा एका दिशेने वळल्या होत्या — प्रशांत सर मंचावर येत होते.

 *भाग १ : बुटीबोरीची उंबरठ्यावरची पहिली पायरी*

बसने बुटीबोरीच्या उपकेंद्राच्या प्रवेशद्वारावर सर्वजण आले . जणू भव्य उर्जा प्रासादापुढे सगळे थबकले.

दाराशीच उभं होतं विद्युत सबस्टेशनचं विशाल गेट — जणू एखादा महाकाय ऊर्जा स्त्रोत दरवाजात साठवलेला होता.

 प्रशांत सर शांतपणे म्हणाले —

 *"हे फक्त एक उपकेंद्र नाही, हे संपूर्ण परिसराचं हृदय आहे. जिथून उर्जा फक्त तारातून वाहत नाही , तर जीवनात उत्साह निर्माण करते."*

 त्यांच्या शब्दांनी वातावरणात एक भारदस्त जाणीव भरली.

 *भाग २ : सबस्टेशनची आतली दुनिया*

ते सर्वांना घेऊन मुख्य यंत्रणेच्या दिशेने निघाले.

220 kV च्या भव्य उपकरणांच्या मधून जाताना,

*हवेतील ती बारीकशी 'भ्रूं-भ्रूं' वीजेची कंपन,*                                                                                         

(  हे म्हणजे, उच्च दाबाखाली विद्युत प्रवाह वाहत असताना निर्माण होणारी अत्यंत सौम्य इलेक्ट्रिकल ह्युमिंग किंवा व्हायब्रेशनचा  नादध्वनी. उदाहरणार्थ, जर एखाद्या सबस्टेशनमधील ट्रान्सफॉर्मर किंवा बसबार्स जोरात कार्यरत असतील, तर त्यांच्या आजूबाजूला अत्यंत नाजूक "भ्रूं-भ्रूं" असा कंपनाचा आवाज सतत ऐकू येतो. ही नादध्वनी म्हणजेच विद्युत प्रवाहाची सजीव उपस्थिती आहे!)

                                                                                                                                                        *लोखंडाच्या यंत्रणांवरचा ओलसर थर,* ( ही आहे हवेतून, विशेषतः दमट वातावरणात, लोखंडी भागांवर बसलेली सूक्ष्म आद्रतेची थर किंवा गारवा. जर थोडीशी नमी जास्त असेल (उदा. पावसाळ्यात किंवा संध्याकाळी), तर मेटलच्या पृष्ठभागावर बारीक थर दाटतो.हा ओलसर थर यंत्रणांमध्ये गंज, झिज किंवा विद्युत लीकेज वाढवू शकतो, म्हणूनही त्याचं निरीक्षण महत्त्वाचं असतं.)

*आणि सळसळणाऱ्या वायरच्या सुसाट झुळका —* (याचा अर्थ आहे, उच्च दाबाखाली वीज वाहणाऱ्या वायर किंवा बसबार्समध्ये निर्माण होणाऱ्या क्षुल्लक झंकार किंवा झुळूकसदृश हालचाली. वायरमध्ये जर फार जास्त लोड जात असेल, तर ती थोडीशी व्हायब्रेट होते, कधी कधी ती हवेच्या झुळकीसारखी सळसळते.हा सळसळणारा आवाज किंवा हालचाल इशारा असतो की, यंत्रणेत जोराचा प्रवाह चालू आहे किंवा केव्हातरी काही तांत्रिक त्रुटी निर्माण होऊ शकते.)

सर्व काही प्रत्ययास येत होतं.

 *प्रशांत सर एका मोठ्या ट्रान्सफॉर्मरसमोर थांबले.*

ते म्हणाले —

 *"हा  बघा — उर्जेचा राजा. याच्या रक्तवाहिन्यांमधून हजारो घरांना प्रकाश मिळतो. पण याला चालवणं म्हणजे शिस्त, काळजी आणि तंत्रज्ञानाचा समर्पित संगम हवा."*

 *भाग ३ : उपकरणांशी संवाद – एका अभियंत्याचं खऱ्या अर्थानं शिक्षण*

सरांनी सर्वांना लाइटनिंग अरेस्टरकडे नेलं.

ते सहजपणे म्हणाले —

 *"हे बघा, जर तुम्ही डोळसपणे पाहिलंत, तर याच्या सुतळीच्या रेषांमध्ये एखादी समस्या आपल्याला हळूच सांगते."*  

( लाइटनिंग अरेस्टर किंवा इतर उपकरणांमध्ये, बाहेरून पाहताना काही बारीकशी तडे, क्रॅक, विसंगती, किंवा रंगातील बदल दिसू शकतो. ही चिन्हं म्हणजे जणू ते उपकरण तुम्हाला शांतपणे 'सावध' करतंय —"माझ्यात काहीतरी बिघाड सुरू होतोय, लक्ष द्या!" उदाहरणार्थ: एखाद्या लाइटनिंग अरेस्टरवर बारीक सुतळीसारखी ओढलेली क्रॅकलाइन असेल. किंवा, बारीकशी सळसळ जाणवेल, छानस दिसणारा पृष्ठभाग थोडा खवखवटलेला वाटेल. रंग थोडा फिकट पडलेला असेल किंवा टोकाला थोडा डाग दिसेल. *हे डोळस निरीक्षण करणं म्हणजेच उपकरणाच्या सिग्नल्स (संकेत) समजून घेणं.* हे जास्त अनुभवी अभियंत्यांच्या नजरेत झटकन येतं.)

*एका प्रशिक्षणार्थ्याने विचारलं —*

*"सर, एवढ्या गुंतागुंतीच्या यंत्रणेमधून बिघाड कसा ओळखायचा?"*

प्रशांत सर हसले आणि म्हणाले —

*"माणसाच्या चेहऱ्यावर लपलेली चिंता जशी अनुभवी व्यक्तीला कळते, तशीच उपकरणांची लक्षणं अनुभवी अभियंत्याला दिसतात. त्या लक्षणांवर विश्वास ठेवा."*

                                                                                                                                                         *ते प्रत्येक सर्किट ब्रेकरची हालचाल, प्रत्येक ट्रान्सफॉर्मरचं सळसळणारं स्पंदन, कूलिंग सिस्टीममधील थोडीशी कमी आवाजाची कंपन याची बारकाईने तपासणी करत होते.*

                                                                                   प्रशिक्षणार्थी मंत्रमुग्ध होऊन पाहत होते.

*भाग ४ : समजूतदार अभियंता – समस्या उलगडण्याचा तंत्रज्ञानाचा खेळ*

सर्वांनी एका सॉफ्ट बझिंग आवाजाकडे लक्ष दिलं.

सरांनी ते ऐकून क्षणात सांगितलं —

*"ती ओळखीची कंपने आहेत. इथं बिघाड नाही, पण जर कंपन बदललं, तर आपण सतर्क व्हायला हवं."*

ते पुढे म्हणाले —

*"यंत्रणा ही सजीवासारखी असते. तिचं आरोग्य जर वेळच्यावेळी तपासलं नाही, तर ती एक दिवस अचानक खचते."*

*प्रत्येक तांत्रिक निरीक्षणात आता प्रशिक्षणार्थींची नजर जास्त सजग झालेली दिसत होती.*

*भाग ५ : भविष्याचा पाया – ज्ञानाचा दीप*

संध्याकाळी दौरा संपला. सर्व प्रशिक्षणार्थी थोडेसे दमलेले पण समाधानाने भारलेले होते.

प्रशांत सर थोडे थांबले आणि शेवटचा संदेश दिला —

*"तुम्ही आज जे शिकलात ते उद्या तुमच्या निर्णयांची शिदोरी ठरेल. विद्युत उपकरणं हाताळणं म्हणजे केवळ दुरुस्त्या करणं नाही — ते म्हणजे हजारो लोकांच्या जीवनात अंधार न येऊ देण्याची जबाबदारी स्वीकारणं आहे."*

ते क्षण सगळ्यांच्या हृदयात कोरले गेले.

*समाप्ती :*

*बुटीबोरीचा हा दौरा नवोदित अभियंत्यांच्या आयुष्यात एक "ऊर्जायात्रा" ठरला.*

*जिथे ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि जबाबदारीचा संगम होता.*

*बुटीबोरी — खरंच महापारेषणचं धडधडतं हृदय!*

*भारतीय ऊर्जा क्षेत्रातील संधींचा अन्वयार्थ – प्रकाश सरांच्या मार्गदर्शनातून*

 *#“प्रत्येक प्रकल्प हे तांत्रिक काम असलं, तरी त्यामागे नियामक सूज्ञता असते. वीज क्षेत्र म्हणजे मशीनचं काम नाही – ते विश्वासाचं व्यवस्थापन आहे.”*                                                                              *#"एक अभियंता म्हणजे राष्ट्राच्या हृदयात चालणारा स्पंदनदाता. यशाची कुठलीही साखळी 'विचार + प्रयत्न + धैर्य' या तीन नाड्यांनी विणलेली असते."*                                                                                                                                                               *भारतीय ऊर्जा क्षेत्रातील संधींचा अन्वयार्थ – प्रकाश सरांच्या मार्गदर्शनातून*

✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता,  महापारेषण जेजुरी                                                                                                      

*भाग १ – ऊर्जा क्षेत्राचा इतिहास : 'विजेच्या प्रवाहातील आरंभ'*

सकाळच्या नाजूक ऊर्जेप्रमाणेच, सभागृहातील वातावरण जणू काही जाणिवेच्या प्रकाशाने उजळून निघालं होतं. प्रकाश सरांनी सत्राची सुरुवात केली ती अत्यंत साध्या शब्दांत –

 *“वीज म्हणजे केवळ एक सेवा नाही, ती हा देश चालवणारी धमनितंत्र आहे.”*                                                     

(येथे "धमनितंत्र" म्हणजे body’s circulatory system (रक्ताभिसरण यंत्रणा). वीज ही एक सुविधा न राहता देशाच्या जगण्याची आणि चालण्याची मूळ यंत्रणा आहे. जशी धमनीतून रक्त नसता शरीर थांबतं, तशीच वीज नसल्यास देशाची प्रगती थांबते.)

 *भारतातील ऊर्जा क्षेत्राच्या पायाभूत प्रवासाला त्यांनी उजळपणे मांडलं –*

निर्मिती , पारेषण आणि वितरण यासारख्या मुख्य स्तंभांचा उल्लेख करून त्यांनी हे क्षेत्र म्हणजे एक सुसंगत विद्युत-जाळं असल्याचं सांगितलं – जिथे देशाच्या शेवटच्या टोकापर्यंतही प्रकाश पोहोचवण्याची ताकद दडलेली आहे.

ते म्हणाले,

*"पिढ्यानपिढ्या आमच्या अभियंत्यांनी या प्रवाहात योगदान दिलं आहे. आजचा दिवस – तो प्रवाह पुढे नेण्याचा आहे."*

 *⚖️ भाग २ – धोरणात्मक चौकट : 'ऊर्जेचं नियमन आणि दिशा'*

प्रकाश सरांनी नंतर आपलं लक्ष केंद्रित केलं वीज कायदा 2003 आणि भारतातील ऊर्जा धोरणांवर. त्यांनी स्पष्ट केलं की या कायद्यामुळे *खासगी (निजी) गुंतवणूक, पारदर्शकता, आणि नवी ऊर्जा स्रोतांना चालना* मिळाली.

 *“प्रत्येक प्रकल्प हे तांत्रिक काम असलं, तरी त्यामागे नियामक सूज्ञता असते. वीज क्षेत्र म्हणजे मशीनचं काम नाही – ते विश्वासाचं व्यवस्थापन आहे.”*

 त्यांनी केंद्र आणि राज्य नियामक आयोगांच्या भूमिकेपासून पुनर्नवीन ऊर्जा प्रोत्साहन योजनांपर्यंत प्रत्येक गोष्ट स्पष्ट केली.

सत्रातील एक अतिशय मुद्देसूद वाक्य –

 *"ऊर्जा धोरण ही केवळ कागदावरील नोंद नसून, ती प्रत्येक भारतीयाच्या घरातल्या बल्बचा प्रकाश आहे ."*

 ⚠️ *भाग ३ – सध्याची आव्हानं : 'जिथे अडथळे असतात, तिथे संधी दडलेल्या असतात'*

इथे त्यांनी थेट वास्तवाला हात घातला – *वाढती मागणी, जुनी वितरण व्यवस्था, पर्यावरणीय चिंता, आणि हरित ऊर्जेतील तांत्रिक अडचणी.*

ते म्हणाले,

*“कोळशावर चालणाऱ्या औष्णिक प्रकल्पांमुळे प्रदूषण वाढतंय. पण ते टाळून एक स्वच्छ भारत घडवायचा असेल, तर आपल्याला तांत्रिक परिष्करण करावं लागेल.”* (तांत्रिक परिष्करण म्हणजे त्या तांत्रिक बाबी किंवा प्रणालीचे निरंतर संशोधन, सुधारणा, आणि तांत्रिक स्तरावर त्याचं उत्तम रूपांतर करणे)

*ते ग्रिड स्थिरतेबद्दल, डेटा विश्लेषण, SCADA, IoT आधारित उपाय, आणि डीकार्बनायझेशनच्या दिशेने भारताची वाटचाल यांचा अगदी जमिनीवरचा अनुभव सांगत होते.*

अभियंत्यांना त्यांनी सांगितलं –

*"तुमचं काम फक्त ब्रेकर ओपन किंवा क्लोज करणे नाही, तर देशाची भविष्यातली वीजसुरक्षा तयार करणं आहे."*

🌱 *भाग ४ – भविष्याची दृष्टी : 'हरित उर्जेकडे झेप'*

या टप्प्यावर प्रकाश सरांचा चेहराही उर्जित झालेला होता – *कारण ते आता Net-Zero Emissions, ऊर्जा साठवण (Battery Storage), Hydrogen Mission, Offshore Wind आणि Smart Grid Infrastructure यावर बोलत होते.*

ते म्हणाले –

*"भारत फक्त वीज निर्माण करणारा देश नाही राहणार. तो उर्जेचा जागतिक नेता होणार आहे – आणि त्या प्रवासात तुम्ही आहात!"*

त्यांनी भारत सरकारच्या 2070 पर्यंतच्या Net Zero संकल्पनेवर भाष्य केलं आणि अभियंत्यांना विनंती केली की,

*"तुमच्या कल्पनाशक्तीच्या उंबरठ्यावर उभं राहून तुम्ही भविष्यातली ऊर्जा योजना ठरवाल."*

*🔔 भाग ५ – धक्का तंत्र : 'मनाचा ठोका चुकवणारी स्फूर्ती'*

प्रकाश सरांच्या मार्गदर्शनाचा शेवट झाला तो केवळ माहितीने नव्हे, तर अंतर्मुख करणाऱ्या प्रेरणेनं.

ते म्हणाले –

*"विद्युत प्रवाह चालू ठेवणं ही यंत्रणांची जबाबदारी असते, पण त्या प्रवाहाला ‘उजेडात’ रुपांतरित करणं ही तुमची आहे."*

त्यांनी टेबलावर जोरात टक् केले  आणि म्हटलं –

*"एक अभियंता म्हणजे राष्ट्राच्या हृदयात चालणारा स्पंदनदाता. यशाची कुठलीही साखळी 'विचार + प्रयत्न + धैर्य' या तीन नाड्यांनी विणलेली असते."*

त्यांच्या बोलण्याने अनेकांच्या डोळ्यांत प्रेरणेचे चमकते किरण चमकले.

*🔚 उपसंहार – 'उर्जेच्या नव्या पर्वाकडे वाटचाल'*

सभागृहातील प्रत्येक नवोदित अभियंता आता केवळ 'प्रशिक्षणार्थी' नव्हता, तर देशाच्या उर्जेसंस्कृतीचा वाहक झाला होता.

*प्रकाश सरांचं मार्गदर्शन म्हणजे केवळ एक सत्र नव्हे, तर भारतीय ऊर्जा क्षेत्राची अंतर्यात्रा होती* – *जिथे इतिहास, वर्तमान, आणि भविष्य सगळं एकाच श्वासात समाविष्ट होत होतं.*

*आणि या प्रवासात त्यांनी दाखवलेली 'प्रकाशवाट' – ती आजही त्यांच्यासोबत उजळत आहे.*