रविवार, १३ जुलै, २०२५

*कथा शीर्षक: "नितीन सरांच्या मार्गदर्शनाने, महापारेषणातील यशाची दिशा"*

 # *तांत्रिकता म्हणजे यंत्रांचा खेळ नव्हे, ती म्हणजे आकलन, विचार, आणि आत्मशुद्धीचा प्रवास*                                                                            

*कथा शीर्षक: "नितीन सरांच्या मार्गदर्शनाने, महापारेषणातील यशाची दिशा"*

स्थळ: आयआयएम, नागपूर

प्रसंग: प्रेरण पातळी प्रशिक्षण

✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी

दुपारची  वेळ होती . आयआयएम नागपूरच्या भव्य सभागृहात एक वेगळंच वातावरण पसरलेलं होतं — *नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांच्या नजरा कुतूहलाने भरलेल्या, मनात अनुत्तरित प्रश्नांनी गहिऱ्या, आणि हृदयात प्रगतीच्या उर्मीने झळाळलेल्या.* महापारेषणच्या या नव्या पिढीला आज त्यांच्या कार्यजीवनाचा एक नवा दृष्टिकोन मिळणार होता — कारण व्यासपीठावर होते नितीन सर.

साधेपणाने साकारलेली त्यांची उपस्थिती मात्र जबरदस्त प्रेरणादायी होती. ना फार भाषणबाजी, ना मोठमोठ्या घोषणा — पण जे काही त्यांनी बोललं, ते प्रत्येकाच्या हृदयात खोलवर झिरपत गेलं. *त्यांच्या शब्दांना अनुभवाचं बळ होतं, आणि त्या अनुभवामागे होता संघर्ष, चिकाटी, आणि तांत्रिक कौशल्याचा मूलभूत आत्मा* .

*भाग १: सर्किट ब्रेकर — यंत्रणेमधील संयमाचा रक्षक*

नितीन सर म्हणाले,

*"सर्किट ब्रेकर म्हणजे केवळ यंत्रणा बंद करणारा स्विच नाही, तो आपल्या संपूर्ण वीजप्रवाहाचं रक्षण करणारा एक विश्वासू सैनिक आहे."* 

त्यांच्या आवाजात एक आत्मविश्वास होता.

*"आपल्या व्यक्तिगत आयुष्यातसुद्धा, कित्येक वेळा अचानक आलेले अपघात, अडथळे — हे सर्किट ब्रेकरसारखेच आपल्याला थांबायला भाग पाडतात. हे थांबणं म्हणजे अपयश नव्हे, तर संरक्षण आहे. योग्य वेळी थांबणं, समस्येचा सखोल विचार करणं, आणि नंतर पुन्हा चालू होणं — हाच खरा यशाचा मार्ग आहे."* 

सिंपल पण खोल अर्थ असलेले त्यांचे शब्द साऱ्यांच्या मनात घर करत गेले.

*भाग २: सर्किट ब्रेकरचे प्रकार — परिस्थितीनुरूप निवड हीच यशाची गुरुकिल्ली*

*"सर्व तांत्रिक गोष्टी एकसारख्या नसतात,"* सर पुढे म्हणाले.

"एअर सर्किट ब्रेकर हवा वापरतो, ऑइल ब्रेकर तेलाचा वापर करून अधिक सुरक्षा देतो, तर व्हॅक्युम ब्रेकर छोट्या जागेत मोठं काम करतो. पण निवड तुमच्या प्रणालीच्या गरजांवर अवलंबून असते. *आपलं वैयक्तिक आयुष्यही असंच आहे – कोणत्या प्रसंगी कोणती पद्धत योग्य, हे समजून घेणं महत्त्वाचं आहे."*

*प्रत्येक निर्णय म्हणजे तांत्रिक समज आणि धाडस यांचा मिलाफ. तसंच आपल्या रोजच्या कामांमध्ये — कोणती पद्धत, कोणती रणनीती योग्य हे ठरवताना हेच तत्त्व लागू होतं. 

*भाग ३: स्केमॅटिक ड्रॉईंग्ज — यंत्रणेचा आत्मा*

*"विद्युत स्केमॅटिक ड्रॉईंग्ज म्हणजे यंत्रणेचा नकाशा नाही, तर तिचा आत्माच आहे,* " सर सांगू लागले.

*"या रेखाटनांमध्ये प्रत्येक लाईन, प्रत्येक चिन्ह काहीतरी सांगत असतं. हे नकाशे आपल्याला वाट चुकू देत नाहीत, फक्त आपल्याला ते समजून घ्यायची तयारी लागते."*

ते पुढे म्हणाले,

*"यंत्रणेप्रमाणेच आपलं आयुष्यसुद्धा एक स्केमॅटिक आहे. प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक चूक, प्रत्येक यशाचा क्षण — या सगळ्यांचं एक सुंदर रेखाटन आपल्याला घडवतं. फक्त त्या रेषांमध्ये अर्थ शोधायला शिकावं लागतं."*

भाग ४: *स्केमॅटिकचा प्रत्यक्ष उपयोग — विश्लेषणात यशाचा पाया*

" *एखादा फॉल्ट आला की आपण ड्रॉईंग्ज उघडतो, मग त्या चिन्हांमधून उत्तर शोधतो. तसंच संकट आलं की, आपण आपल्या अनुभवाचं स्केमॅटिक आठवावं लागतं."*

*सरांनी स्पष्ट केलं की, स्केमॅटिक वाचन म्हणजे केवळ एक कौशल्य नव्हे — ती एक जीवनपद्धती आहे. प्रत्येक घटक एकमेकांशी जोडलेला, आणि प्रत्येक कनेक्शनमध्ये यशाचं बीज दडलेलं असतं.*

*उपसंहार* : *“तांत्रिकतेचा आत्मविश्वास म्हणजे यशाचं गुपित”*

नितीन सर शेवटी म्हणाले:

*"तांत्रिकतेवर विश्वास ठेवा. जेव्हा यंत्रणा डगमगते, तेव्हा तुमचं ज्ञानच तिचं बळ ठरतं. प्रत्येक यशामागे तांत्रिक शिस्त, तपशीलांवरचा विश्वास, आणि समर्पित प्रयत्न असतो* ."

त्यांच्या मार्गदर्शनाचा प्रत्येक क्षण, उपस्थित अभियंत्यांसाठी एक दीपस्तंभ ठरला. त्यांनी शिकवलं की *तंत्रज्ञान केवळ एक साधन नसून, तो एक दृष्टीकोन आहे* — *आणि त्या दृष्टीकोनातूनच खऱ्या अर्थानं यशाकडे वाटचाल होते* .

*निष्कर्ष* :

त्या दुपारी, नितीन सरांनी नवोदित अभियंत्यांच्या मनात एक नवा आत्मविश्वास जागवला. त्यांच्या मार्गदर्शनातून प्रत्येकाने हे जाणलं — *तांत्रिकता म्हणजे यंत्रांचा खेळ नव्हे, ती म्हणजे आकलन, विचार, आणि आत्मशुद्धीचा प्रवास* . आणि तो प्रवास सुरु झाला होता... नितीन सरांच्या प्रकाशवाटेने.

शनिवार, १२ जुलै, २०२५

*कथा शीर्षक: "जितेंद्र सरांचं प्रेरणादायी मार्गदर्शन – महापारेषणातील उपकरणांचं सामर्थ्य"*

 #*"ज्ञान, शिस्त आणि सेवा – हीच तुमची खरी ताकद आहे. उपकरणांची भाषा समजून घेतली, तर ती तुमचा विश्वासू सहकारी ठरते."*                                                                                                         *कथा शीर्षक: "जितेंद्र सरांचं प्रेरणादायी मार्गदर्शन – महापारेषणातील उपकरणांचं सामर्थ्य"*

✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी

*स्थळ* : IIM नागपूर

*प्रसंग* : महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांसाठी प्रेरणा पातळी प्रशिक्षण सत्र

*वेळ* : एक शांत, सुबक आणि ऊर्जावान सकाळ

नव्या उमेदीनं भरलेले, ज्ञानाच्या शोधात धावणारे तरुण अभियंते एका अनोख्या प्रवासाच्या सुरुवातीला होते. प्रशिक्षणाचं ठिकाण होतं IIM नागपूर, आणि त्यांचे मार्गदर्शक होते महापारेषण क्षेत्रातील तज्ज्ञ, *जितेंद्र सर — अनुभवाचा अफाट सागर आणि तांत्रिक सखोलतेचा दीपस्तंभ.* 

सर जेव्हा बोलायला उभे राहिले, तेव्हा त्यांच्या *आवाजात ज्ञानाचं गांभीर्य, अनुभवाची खोली, आणि प्रेरणेचा झरा* यांचा सुरेख संगम होता. त्यांनी *केवळ तांत्रिक माहिती दिली नाही, तर त्या माहितीमागचं कार्य, विचार आणि जबाबदारीचं भान जागं केलं.*

*भाग १: करंट ट्रान्सफॉर्मर्स (CTs) – अदृश्य रक्षक*

" *विद्युत प्रवाहाचं मोजमाप करणं म्हणजे केवळ आकड्यांचा खेळ नाही, तर संपूर्ण यंत्रणेच्या सुरक्षिततेची पहिली पायरी आहे,* " जितेंद्र सर म्हणाले.

*CTs म्हणजे यंत्रणेतलं 'कॅलिब्रेटेड डोळं'* – *जे जास्तीचा प्रवाह ओळखतं, त्याच्या अचूकतेवर रिले निर्णय घेतात आणि संपूर्ण यंत्रणेला अपघातापासून वाचवतं.*

ते पुढे म्हणाले, *"जसं आपल्या जीवनात योग्य निर्णय घेण्यासाठी वस्तुस्थिती समजणं आवश्यक असतं, तसंच CTs च्या अचूकतेवर संपूर्ण उपकेंद्राची कार्यप्रणाली अवलंबून असते."*

प्रशिक्षणार्थ्यांनी जाणून घेतलं:

CTs ची रचना, कार्यपद्धती आणि विविध प्रकार

मोजणी आणि सुरक्षा सर्किट्समधील त्यांची भूमिका

प्रत्यक्ष अनुप्रयोग आणि देखभाल

*भाग २: PTs आणि CVTs – उच्चदाबातील निरीक्षक*

*"उच्च व्होल्टेजसारखा धोका असतो तो केवळ त्याच्या ताकदीमुळे नाही, तर त्याच्या अदृश्यतेमुळेही!* " सर स्पष्टपणे म्हणाले.

*त्यांच्या मते, PTs आणि CVTs ही उपकरणं म्हणजे यंत्रणेला जणू 'टेलिस्कोप' – दूरवर चालणाऱ्या व्होल्टेज बदलांना सुरक्षित अंतरावरून पाहण्याचं सामर्थ्य.*

या सेगमेंटमध्ये स्पष्ट झालं:

व्होल्टेज मापनाची आवश्यकता

CVTs चं सिग्नल ट्रान्समिशनमधील महत्त्व

दोघांमधील डिझाईन व अनुप्रयोगातील फरक

*प्रत्येक अभियंत्याला जाणवलं की, यंत्रणेत बारीक लक्ष आणि सुस्पष्ट डेटा हे किती अमूल्य आहे.*

*भाग ३: लाइटनिंग अरेस्टर्स – महावीजेपासून रक्षण करणारे योद्धे*

*"विजेचा कडकडाट अचानक येतो, पण त्याचा परिणाम दीर्घकाळ टिकतो,* " सरांनी ओघवत्या शैलीत सांगितलं.

*लाइटनिंग अरेस्टर्स म्हणजे आपल्या यंत्रणेची  'संरक्षक  ढाल* "'. ओव्हर व्होल्टेजचे आघात झेलून, उपकरणांना वाचवण्याचं काम ही  ढाल निसंकोचपणे करत राहते .

तांत्रिक चर्चा झाली:

LA चं कार्य – ट्रांझिएंट व्होल्टेजला जमिनीत वळवणे

निवड करताना विद्युत पॅरामिटर्सचं महत्त्व

योग्य ठिकाणी इंस्टॉलेशन, अर्थिंग आणि देखभाल

*भाग ४: इन्सुलेटर – यंत्रणेतलं गुप्त सामर्थ्य*

*"जसं आपलं मानसिक संतुलन आपल्याला बाह्य ताणतणावांपासून वाचवतं, तसंच इन्सुलेटर हे विद्युतीय ताणाच्या यंत्रणेत अविभाज्य अंग आहे."*

सरांनी विविध प्रकारच्या इन्सुलेटरचा परिचय दिला:

पोर्सलीन, कंपोजिट, डिस्क, पोस्ट टाइप इत्यादी

फ्लॅशओव्हर, पंक्चर, डस्टिंग यांसारख्या समस्यांपासून संरक्षण

नियमित तपासणी व स्वच्छता पद्धती

*भाग ५: देखभाल – विश्वासाचा खरा पाया*

*"कोणतीही यंत्रणा ही एक दिवस यशस्वी होते, पण ती यश सतत टिकवायचं असेल, तर देखभाल ही अनिवार्य आहे,"* सर ठामपणे म्हणाले.

ते पुढे म्हणाले:

रूटिन तपासणी, ऑईल सॅम्पलिंग व डायलेक्ट्रीक स्ट्रेंथ

इन्सुलेशन रेसिस्टन्स चाचणी

LA चे लीकज करंट, फिजिकल डॅमेज

लॉगबुक्समध्ये नोंदी ठेवण्याचं शिस्तबद्ध महत्त्व

यामध्ये त्यांनी एक सुंदर उपमा दिली –

*"जसं गाडी चालवत असताना आपण नियमित सर्व्हिसिंग करतो, तसंच सबस्टेशनमधील प्रत्येक उपकरणाची आरोग्य तपासणी ही आवश्यक असते."*

*उपसंहार* : *यंत्रणा, शिस्त आणि सेवा – यशाचे त्रिसूत्र*

जितेंद्र सरांचे अंतिम शब्द अजूनही कानात घुमत होते –

*"ज्ञान, शिस्त आणि सेवा – हीच तुमची खरी ताकद आहे. उपकरणांची भाषा समजून घेतली, तर ती तुमचा विश्वासू सहकारी ठरते."*

*या एका दिवसात, सरांनी तांत्रिक ज्ञानाचं केवळ संकलन दिलं नाही, तर त्यामागचं 'भान' दिलं. त्यांच्या मार्गदर्शनाने प्रत्येक प्रशिक्षणार्थीच्या मनात आत्मविश्वासाचा प्रकाश पेटला.*

जणू विद्युत शक्तीच्या अदृश्य प्रवाहासारखं, जितेंद्र सरांचं मार्गदर्शन प्रत्येक मनात सामावलं – हळूहळू, पण ठामपणे.

*त्यादिवशी IIM नागपूरमध्ये केवळ प्रशिक्षण नव्हतं, ते एक प्रेरणादायी परिवर्तन होतं – जे अभियंता म्हणून नाही, तर जबाबदार अभियंता म्हणून जन्म घेण्याचा क्षण ठरला.*

शुक्रवार, ११ जुलै, २०२५

*कथा: सात्त्विकचा उजेडातून अंधारात... आणि पुन्हा प्रकाशात वावर*

 #*गेल्या सोमवारच्या दिवशी, दुपारी १२:३३ वाजता इबेरियन वीज-जाळ्यात दक्षिण-पश्चिम भागात अचानक एक मोठा व्यत्यय निर्माण झाला. अवघ्या ३.५ सेकंदांत परिस्थिती अधिकच गंभीर झाली आणि फ्रान्सशी असलेली आंतरजोड तुटली. त्यानंतर संपूर्ण नूतनीकरणक्षम ऊर्जा निर्मिती यंत्रणा बंद पडली आणि लगेचच सर्व फिरते (rotating) वीजनिर्मिती प्रकल्प देखील प्रणालीमधून अलग झाले. काहीच क्षणांत संपूर्ण इबेरियन क्षेत्र अंधारात गेले — एकूणच वीजपुरवठा पूर्णतः ठप्प झाला.* 

*यावर आधारित*

# *उजेड फक्त येणं महत्त्वाचं नाही, तो टिकणं आणि काळाच्या कसोटीवर उतरणं महत्त्वाचं आहे."*                                                                                                                                                    

*कथा: सात्त्विकचा  उजेडातून अंधारात... आणि पुन्हा प्रकाशात वावर*

(MSETCL मधील नव्यानं रुजू झालेल्या सहाय्यक अभियंत्यांना IIM नागपूरमधील  प्रशिक्षणात *ऑनलाइन* येत प्रशिक्षक,ऊर्जा संशोधक आणि अभियंता सात्विक ने सांगितलेली एक प्रेरणादायी कथा)

 नमस्कार मित्रांनो,

मी सात्त्विक. तुम्ही सगळे आता MSETCL परिवाराचा भाग झालात हे बघून आनंद होतोय. तुम्ही ज्या यंत्रणेचा भाग आहात, *ती केवळ तांत्रिक नाही, ती एक जबाबदारी आहे—उर्जेच्या माध्यमातून लाखो आयुष्यांमध्ये प्रकाश पेरायची* !

 आज मी तुम्हाला माझ्या आयुष्यातील एक अनुभव सांगणार आहे—एक असा दिवस, जेव्हा संपूर्ण आयबेरियन *द्वीपकल्प अंधारात बुडाला आणि मी स्वतःच्या विचाराच्या उजेडात आलो.*

 *दि . 28 एप्रिल 2025 | लारोझा, स्पेन*

मी त्या वेळी स्पेनमध्ये एका नवीकरणीय ऊर्जा प्रकल्पात संशोधक होतो. आमचं गाव लारोझा—सौर पॅनेल्सनी झाकलेलं, स्वच्छ, सुंदर. आम्हाला अभिमान होता की आम्ही सूर्याच्या किरणांवर जगतो.

*पण त्या दिवशी दुपारी 12:33 ला सगळं थांबलं.*

संपूर्ण ग्रीड बंद पडली. केवळ आमचं गाव नाही, तर स्पेन, पोर्तुगाल, अँडोरा आणि फ्रान्सचा एक भाग! सगळीकडे अंधार, मोबाईल सिग्नल नाहीत, इन्फ्रास्ट्रक्चर ढासळलेलं. लोक घाबरले होते. एका वृद्ध दांपत्याचा मृत्यू झाला—कार्बन मोनॉक्साईड विषबाधेमुळे. एका रुग्णालयात ऑक्सिजन न मिळाल्यामुळे एक लहान मूल गेलं.

मी वैज्ञानिक होतो, पण मनातून हादरलो होतो.

*मी काय शिकलो?*

तांत्रिकदृष्ट्या, ही घटना अनेक त्रुटींचे  मिश्र परिणाम होती:

*नवीकरणीय उर्जेची अति-अवलंबन, पण त्याला पूरक अशा Grid Inertia व्यवस्थांचा अभाव.*

*Storage solutions (BESS, pumped hydro) ना प्राधान्य न देणं.*

*Reactive power management आणि frequency controlच्या धोरणात दुर्लक्ष.*

*ग्रीडचा ब्लॅक स्टार्ट प्लॅन अद्ययावत न करणं.*

*नियोजनापेक्षा वेगाने घडलेली नवीकरणीय ऊर्जा स्थापना, पण त्याला पूरक पायाभूत सुविधा तयार नव्हत्या.*

 *पण सर्वात मोठं शिकलो ते हे —*

*ऊर्जा म्हणजे केवळ निर्मिती नाही, ती संयम, समतोल आणि सतत सजग राहण्याची कला आहे.*

 *आता मी तुमच्यासमोर तीन प्रश्न उभे करतो :*

 *आपण फक्त उत्पादन वाढवण्याच्या नादात ग्रीडच्या स्थैर्याला वाऱ्यावर सोडतोय का?*

*ऊर्जेच्या भविष्याचा विचार करताना, आपण ‘Black Start’ साठी सक्षम आहोत का??*

*आणि सर्वात महत्त्वाचं—तुमचं Engineer म्हणून कर्तव्य केवळ उपकरणे चालू ठेवणं आहे का??? की त्यामागील मानवी आयुष्य जपणं???*

 *माझ्या अनुभवाच्या आधारे, खालील धडे मी तुम्हाला देतो:*

 Storage is not optional anymore. Battery Energy Storage Systems, Pumped Hydro *ही आता ‘फ्यूचर’ नाही, ती ‘अत्यावश्यकता’ आहे.*

Grid Inertia वाढवण्यावर काम करा. Static नाही, dynamic STATCOMs लावा, *Inertia devices integrate करा* .

Black Start चा भाग व्हा. Thermal power वर अवलंबून न राहता, नवे उपाय शोधा.

*Regulatory आणि Planning मध्ये भाग घ्या. आपण Engineers आहोत, म्हणून आपलं काम फक्त साइटवर नाही, धोरणातही आहे.*

Smart grid, real-time data, AI forecasting— *हे सगळं तुमच्या हातात आहे.*

 *कथा संपली नाही…*

 त्या रात्री, अंधारात बसलेला मी आणि माझा लॅपटॉप. एक वाक्य लिहिलं मी—

*"उजेड फक्त येणं महत्त्वाचं नाही, तो टिकणं आणि काळाच्या कसोटीवर उतरणं महत्त्वाचं आहे."*

 *प्रिय सहाय्यक अभियंत्यांनो,*

तुम्ही आता त्या यंत्रणेचा भाग आहात जी महाराष्ट्राला चालवते.

*प्रत्येक दुर्घटने नंतर  होणारा अंधार, तुमच्या सजगतेमुळे टळेल का?*

*तुमच्या डेस्कवरची  फाईल फक्त एक Proposal आहे, की कोट्यवधी लोकांच्या उजेडाचा आधार?*

 

याचे  उत्तर तुमच्याकडे आहे….           


✍️ *लेखन* सुनिलदत्त कुलकर्णी कार्यकारी अभियंता 400 केव्ही ग्रहण केंद्र जेजुरी

चला, जागरूकतेला कृतीची जोड देऊया…

  चला, जागरूकतेला कृतीची जोड देऊया… ✍️ सुनिलदत्त कुलकर्णी, वाळूज  विद्युत व्यवस्था सुरळीत चालत असताना आपल्या कामाची फारशी चर्चा होत नाही. दि...