*कथा शीर्षक: "स्थैर्याची पायाभरणी’"*

# *"तुम्ही उभारता ते सबस्टेशन, टॉवर्स, केबल्स – ही केवळ रचना नाहीत, ती आशेची संरचना आहे. दररोज कुणाचं घर उजळतंय, कुणाचं आयुष्य बदलतंय – कारण तुमच्या हातून स्थैर्य उभं राहतंय."*

 *कथा शीर्षक: "स्थैर्याची पायाभरणी’"*

  ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी 

IIM नागपूरच्या सभागृहात त्या सकाळी काहीतरी वेगळं घडत होतं. महाराष्ट्र राज्य विद्युत पारेषण कंपनीचे (महापारेषण) नव्याने रुजू झालेले तरुण, ताजेतवाने सहाय्यक अभियंते त्यांच्या प्रशिक्षणाच्या दुसऱ्या पर्वात पदार्पण करत होते. या पर्वात मंचावर येणार होते एक व्यक्तिमत्त्व जे केवळ तांत्रिक प्राविण्यासाठीच नव्हे तर मानवी भावविश्व समजून घेणाऱ्या शिकवणीसाठीही ओळखले जातं – प्रशिक्षक अभियंता संतोष सर.

 त्यांच्या तोंडून एक गोष्ट सुरु झाली – साधी, पण सखोल. हळूहळू, त्या गोष्टीतून उलगडत गेलं स्थैर्य, सुरक्षा, शिस्त आणि श्रद्धेचं अधोरेखित शिक्षण.

*भाग १: वीज केंद्राची गोष्ट – जेव्हा मातीला स्थैर्य मिळालं*

"एका लहानशा गावात, अंधारात गढलेली शेतकरी कुटुंबं – आणि त्यांचं स्वप्न होतं प्रकाशाचं. तेव्हा आम्ही तिथं उभं केलं एक सबस्टेशन," सरांनी शांत स्वरात सुरुवात केली.

*"पण सबस्टेशन उभारणं म्हणजे केवळ सिमेंट आणि लोखंड नाही – ती आहे त्या मातीशी केलेली नाळ घट्ट करणं."*

त्यांनी ‘Substation Civil Design’ या विषयाला अशा हळुवार पद्धतीने उलगडायला सुरुवात केली की सभागृहात प्रत्येक जण त्यांच्या शब्दांमध्ये गुंतून गेला.

*"स्थळाची निवड, पाण्याचा निचरा, पुराचा धोका, आजूबाजूचं नेटवर्क* – *ही सगळी माहिती केवळ नकाशावर बघून होत नाही. ती जमिनीला स्पर्श करून, गावकऱ्यांशी बोलून, मातीला विचारून मिळते.* "

त्यांनी एक अनुभव शेअर केला –

*"मी एकदा धरणाजवळील जागा निवडली होती, पण भू-स्खलनाचा धोका लक्षात आल्यानंतर ती कल्पना सोडून ८ किमी दूर दुसरं स्थळ निवडलं. आणि आज त्या ठिकाणी, वर्षभर प्रकाश असतो."*

*“Transformer foundation म्हणजे मातीला दिलेलं स्थैर्य असतं”,* हे वाक्य ऐकताच सभागृहात विचारांची एक लाट उसळली.

*भाग २: बांधकामाचे धडे – सुरक्षा म्हणजे संवेदनशीलतेची पायवाट*

*"बांधकाम म्हणजे विटा रचणं नाही, ती आहे जबाबदारीची उभारणी* ," सरांनी पुढे स्पष्ट केलं.

"एकदा एक technician PPE शिवाय काम करत होता. मी थांबवलं. Supervisor म्हणाला, ‘हे तर रोजचंच आहे सर’. मी दोघांनाही त्या दिवशी कामावरून परत पाठवलं."

त्यांनी स्पष्ट केलं –

*"सुरक्षा ही नियमांची जबाबदारी नाही – ती माणुसकीची लाज असते."*

त्यांनी M25 की M30 सिमेंट, curing कसं आणि किती वेळ – याच्या पलीकडे जाऊन सांगितलं की *साहित्याची निवड ही केवळ गुणोत्तरं नसतात, ती भविष्यातील शाश्वततेची शपथ असते.*

*“Inspection ही तांत्रिक जबाबदारी नसून, ती नजरेची प्रामाणिकता असते”* , असं सांगताना त्यांच्या आवाजात त्या अनुभवांची ठसठशीत छाया होती.

भाग ३: *ट्रांसमिशन लाइन – डोंगरदर्‍यांचं आकाशाशी नातं*

*"ट्रांसमिशन टॉवर म्हणजे जमीन आणि आभाळ यांच्यातील संवाद,* " सरांनी सांगितलं. 

ते म्हणाले –

"डिंडविहिर नावाचं गाव – ४५ अंश उतार – त्या ढलानात आम्ही RCC anchor टाकून टॉवर उभा केला. २५ वर्षं झाली, तो *टॉवर अजूनही ताठ उभा आहे – कारण पाया डौलदार होता.* "

त्यांनी सर्व्हेच्या अडचणी, दुर्गम ठिकाणी साहित्य पोचवण्याची धडपड, माणसांच्या कष्टाची गोष्ट सांगितली.

*"Stringing म्हणजे आभाळात लिहिलेली रेषा – ती चुकली, तर पुनःलेखन महागडं ठरतं* ", असं ते म्हणाले.

*भाग ४: भूमिगत स्वप्न – जे दिसत नाही, ते अधिक जबाबदारीचं*

*"खांबांचं काम सर्वांना दिसतं, पण भूमिगत केबल्सचं नियोजन ही अदृश्य किमया असते."*

नगर परिषदेच्या प्रकल्पाचा अनुभव सांगताना त्यांनी रस्ता खोदताना समन्वयाच्या गरजा उलगडून दाखवल्या –

*"PWD, Water Works, BSNL – प्रत्येकाची परवानगी म्हणजे प्रत्येकाच्या विश्वाची एक वाट."*

Joint bay, trenching, manhole design या सगळ्या गोष्टी त्यांच्यासाठी केवळ प्रक्रिया नव्हत्या – *त्या सर्जनाच्या नाजूक हातातल्या शस्त्रक्रियेसारख्या होत्या.*

*"Manhole design म्हणजे शहराच्या सुरक्षेचा अविचल दारपाल."*

*समारोप – ‘धक्का तंत्र’: अनुभवांची शिस्त आणि भावनांची झळाळी*

कथा शेवटी आली, पण सरांच्या बोलण्यात शेवट नव्हता.

*"तुम्ही उभारता ते सबस्टेशन, टॉवर्स, केबल्स – ही केवळ रचना नाहीत, ती आशेची संरचना आहे. दररोज कुणाचं घर उजळतंय, कुणाचं आयुष्य बदलतंय – कारण तुमच्या हातून स्थैर्य उभं राहतंय."*

*"तुमचं एक मापन चुकलं, एक नोंद विसरली – तर एखादं गाव अंधारात जातं. म्हणून प्रत्येक मिक्स, प्रत्येक वेल्ड, प्रत्येक रिपोर्ट – श्रद्धेने करा. कारण ही फक्त नोकरी नाही – ती एक जबाबदारी आहे."*

संतोष सरांची कथा संपली, पण सभागृहात शांतता पसरली – *विचारांची, आदराची आणि प्रेरणेची.*

*ही कथा नव्हती, ही एक जीवंत शिकवण होती – प्रेरणेला धक्का देणारी, तांत्रिकतेला भावनेचं अधिष्ठान देणारी.*

*कथा शीर्षक: "आभाळाची टेकडी – मोनोपोल ट्रान्समिशनच्या प्रवासाची हृदयस्पर्शी गोष्ट"*

 #*"Monopole म्हणजे स्टीलचा खांब नाही – तो संवाद आहे. जमिनीशी, आकाशाशी, आणि माणसांशी."*                                                                                                                                                             *कथा शीर्षक: "आभाळाची टेकडी – मोनोपोल ट्रान्समिशनच्या प्रवासाची हृदयस्पर्शी गोष्ट"*

   ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी

IIM नागपूरच्या भव्य सभागृहात नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांची मांदियाळी जमली होती. चेहऱ्यांवर नव्या प्रवासाची ओढ, डोळ्यांत स्वप्नं, आणि मनात काहीतरी करून दाखवण्याची अस्वस्थ जिद्द. आजच्या प्रशिक्षणाचं सत्र काहीसं वेगळं होतं. मंचावर होते अनिल सर – एक अनुभवी अभियंता, ज्यांची तांत्रिक कुशलता जितकी प्रभावी, तितकाच त्यांचा अनुभव समृद्ध.

सरांनी सत्राची सुरुवात एका साध्या वाक्याने केली –

*"आज मी तुम्हाला एका खांबाची गोष्ट सांगणार आहे – पण लक्षात ठेवा, हा खांब फक्त वीज वाहत नाही, तो स्वप्नंही उभा करतो!"*

*भाग १: मार्ग निवड – दिशांच्या शोधात*

“Monopole Overhead Transmission Line Construction - Route Selection & Surveying”

अनिल सरांनी सुरुवात केली एका लहानशा आदिवासी गावाच्या कहाणीने. गाव होते सातपुड्याच्या कुशीत. तिथे जंगलं होती, डोंगर होते, नद्या आणि संस्कृतीने समृद्ध परंतु तांत्रिकदृष्ट्या अडचणीची भूभाग.

*"132kV मोनोपोल लाईन टाकायची होती. पण कुठून टाकायची? कोणताही रस्ता सरळ नव्हता, प्रत्येक वळणाला काहीसं आव्हान होतं."*

सरांनी GIS डेटा वापरला, ड्रोन सर्व्हे केला आणि त्याहून महत्त्वाचं – स्थानिक जनतेशी संवाद साधला.

*"सर्व्हे म्हणजे नकाश्यावर रेघा काढणं नाही – ती असते भविष्याकडे जाणारी दिशा. तांत्रिक अभ्यासाच्या रेषांमध्ये माणसांची स्वप्नं गुंफलेली असतात."*

*भाग २: पाया – जमिनीशी नातं*

“Foundation Design & Construction”

"एक ठिकाण होतं, जिथं भूमिगत पाण्यामुळे काम सतत अडायचं. तिथं आम्ही पारंपरिक पद्धती टाकून, नवीन तांत्रिक उपाय वापरले – RCC foundation ला विशेष waterproofing additives दिले आणि micropile anchoring वापरली."

अनिल सरांचं मत स्पष्ट होतं –

*"Monopole चा खंबीरपणा फक्त स्टीलच्या जाडीवर नाही ठरत – पाया मजबूत असावा लागतो. आणि तो पाया, जमिनीत जितका खोल असतो, तितकाच खोल तुमच्या अभ्यासात आणि दृष्टीकोनात असावा लागतो."*

*भाग ३: टॉवर उभारणी – आभाळाशी संवाद*

“Tower Erection & Conductor Stringing”

शहराच्या मध्यभागी – रहिवासी व व्यापारी भागातून एक महत्त्वाची लाईन उभी करायची होती. मोठ्या क्रेनसाठी जागा नव्हती. सरांच्या मार्गदर्शनाखाली टीमने रात्री १२ ते सकाळी ४ या वेळेत काम पूर्ण केलं.

*"Urban मोनोपोल erection म्हणजे एकप्रकारे शस्त्रक्रिया – वेळेच्या धारावर चालणं. चुकायला वाव नाही, आणि अचूकतेला पर्याय नाही."*

Stringing करताना त्यांनी sag-tension नियंत्रण, लाईव्ह वाहतुकीसोबत समन्वय, आणि safety protocols कसे पाळले याचे अनुभव शेअर केले – *प्रत्येक कृतीत तंत्रज्ञान आणि धैर्याचं संतुलन स्पष्ट होतं.*

*भाग ४: केस स्टडी – अनुभवातून आलेली शिकवण*

*Case  – मुंबईतील ताणाचं काम:*

220kV मोनोपोल एका दाट वस्तीमध्ये उभा करायचा होता. लोक चिंतेत – *“खांब आमच्या घरावर तर नाही ना पडणार?”*

*सरांनी 3D simulation करून दाखवलं, लोकांशी थेट संवाद साधला आणि भीती विश्वासात बदलली. काम वेळेआधी पूर्ण झालं.*

*समारोप – धक्का तंत्र*

अनिल सर शेवटी म्हणाले –

*"Monopole म्हणजे स्टीलचा खांब नाही – तो संवाद आहे. जमिनीशी, आकाशाशी, आणि माणसांशी."*

*"तुम्ही route निवडता, पाया घालता, erection करता – पण शेवटी तुम्ही एक विश्वास उभा करता."*

तेवढ्यात त्यांनी हातात एक छोटं मॉडेल घेतलं – आणि अतिशय हळुवारपणे म्हटलं,

*"हा खांब मी उभा केला नाही – माझ्या टीमनं उभा केला. आणि आता, माझी टीम म्हणजे तुम्ही सगळे!"*

सभागृहात टाळ्यांचा कडकडाट झाला.

*सामान्य तांत्रिक गोष्टींचा स्पर्श जेव्हा माणसांच्या भावना, निसर्गाशी आणि जबाबदारीशी जोडला जातो – तेव्हा तो ‘प्रकल्प’ नसतो, तो एक प्रेरणा असतो.*

*आणि आज ती प्रेरणा, ‘आभाळाची टेकडी’ म्हणून सर्वांच्या मनात कोरली गेली.*

*कथा शीर्षक: “गॅसच्या कुशीतली वीज – GIS चे अद्भुत जग”*

 *"GIS हे फक्त सबस्टेशन नाही, ते एक तत्त्व आहे – जिथे तंत्रज्ञानालाही एक शिस्त लागते, आणि अभियंत्याच्या मनालाही एक सौंदर्य.

*कथा शीर्षक: “गॅसच्या कुशीतली वीज – GIS चे अद्भुत जग”*

  ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी                                                                              *स्थळ* : आयआयएम नागपूर

*प्रसंग* : महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांचा इंडक्शन प्रशिक्षण

*मार्गदर्शक* : विजय सर, अभियंता प्रशिक्षक

 *भाग १: कुजबुजत्या शांततेतली तेजस्वी सुरुवात*

 आयआयएम नागपूरच्या सभागृहात शांतपणे बसलेले नवखे पण तेजस्वी डोळ्यांचे अभियंते – *चेहऱ्यावर जिज्ञासा आणि काळजात एक धडधड.* त्यांच्या समोर उभे होते विजय सर – एक अनुभवी प्रशिक्षक, ज्यांच्या स्वरात *ज्ञानाची गोडी आणि अनुभवाची खोली* होती.

 ते हसत म्हणाले,

*"आज आपण अशा एका तंत्रज्ञानाबद्दल बोलणार आहोत – जे इतकं शक्तिशाली आहे की संपूर्ण शहर उजळवू शकतं, आणि तरीही इतकं शांत आहे की त्याच्या अस्तित्वाचाही आवाज लागत नाही. नाव आहे – Gas Insulated Substation – GIS!”*

एक क्षण शांततेचा… आणि मग त्यांनी सुरुवात केली एका अनोख्या गोष्टीने –

 *“जसं एखादी शांततामय शाळा असते – जिथे बाहेरचा गोंगाट नाही, पण आतमध्ये विचारांची ऊर्जा अखंड वाहत असते, तसं हे GIS सबस्टेशन. ध्वनीहीन, पण प्रचंड सामर्थ्यवान.”*

 *भाग २: GIS चे रहस्यमय अवयव – विज्ञानाच्या आतल्या श्वासासारखे*

 प्रोजेक्टरवर एक after-glow दिलेलं व्हिज्युअल. विजय सर प्रत्येक अवयवाकडे अलगद हात फिरवत, त्याचे काम स्पष्ट करत गेले.

 *Gas-Insulated Circuit Breaker* – *"हा आहे विजेचा सेनापती – कोणत्याही अतिरेकी भाराला क्षणार्धात रोखणारा."*

 *Disconnector आणि Earth Switches* – " *जसं एखादा सुरक्षारक्षक दरवाज्याशी सजग उभा असतो, तसं हे यंत्र, कोणतीही चूक होऊ न देणारे."*

 *Busbars, CTs & PTs* – *"वाहतूकदार, निरीक्षक आणि मोजमाप करणारे – हे आहेत या व्यवस्थेचे नाजूक पण महत्त्वाचे भाग."*

 *SF₆ गॅसच्या चेंबर्स* – *"जसं शल्यचिकित्सकाच्या ऑपरेशन थिएटरमध्ये निर्जंतुकीत वातावरण असतं, तसं इथं SF₆ गॅसचं कवच – प्रत्येक घटकाला सुरक्षित ठेवतं."*

 ते म्हणाले,

*"GIS म्हणजे केवळ तांत्रिक गोष्ट नाही – ती एक प्रणाली आहे जिथं प्रत्येक भागाचं एक कार्य, एक कर्तृत्व आहे."*

*भाग ३: उभारणी – भूमिगत विजेच्या मंदिराचं शिल्प*

 *"एखादं सुंदर मंदीर घडवताना जशी प्रत्येक कोरीव मूर्ती काळजीपूर्वक तयार होते, तसं GIS उभारणं ही तंत्रज्ञान आणि संयमाची तपश्चर्या आहे."*

 ते पुढे म्हणाले,

*"Foundation RCC पासून Roof Sheet पर्यंत, प्रत्येक स्टेपला अचूकतेची गरज. GIS panels ची स्थापना, cable trenches चं नियोजन – हे सारं एक orchestra आहे!"*

 *आणि डिझाइन?*

*"EMI shielding, seismic stability, gas leakage detection, temperature control – हे सर्व म्हणजे एका विचारशील अभियंत्याचा हस्ताक्षर असतं."*

 *भाग ४: देखभाल – नजरेआड पण मनात साठलेली जबाबदारी*

 “एकदा पुण्यातल्या GIS मध्ये अचानक SF₆ चा दाब कमी झाला. आमच्या इंजिनिअरने दररोज चालणाऱ्या visual inspection मध्ये ते ओळखलं – आणि त्याच दिवशी refilling पूर्ण केलं. कोणतंही shutdown लागलं नाही!”

 विजय सर म्हणाले,

*“ही यंत्रणा बोलत नाही, पण ती सतत संवाद साधत असते – गॅसच्या कणांमधून, तापमानाच्या बदलांमधून. जर तुम्ही तिला ऐकलं, तर ती तुमच्यावर विसंबते.”*

 ते सांगतात –

*"SF₆ चा योग्य वापर, leakage detectors, vacuum pumps, PPE किट – या गोष्टी maintenance नाहीत, त्या श्रद्धा आहेत."*

 *भाग ५: उद्याचा प्रवास – ग्रीन ऊर्जा आणि बुद्धिमान सबस्टेशन्स*

 *“तंत्रज्ञान कधीही थांबत नाही,* ” विजय सरांनी सांगितलं.

" *आता SF₆ ला पर्याय शोधले जात आहेत – Green Gas, Hybrid GIS, Remote diagnostics, आणि AI-based condition monitoring – ही उद्याची दिशा आहे."*

 *"GIS आता केवळ स्थिर नाही, तर intelligent होतंय "*

 *भाग ६: संदेश – गॅसच्या कुशीतून उमटणारा ध्वनीविरहित संदेश*

 प्रशिक्षणाच्या अखेरीस विजय सर थांबले… सभागृहात पुन्हा तीच निर्वात शांतता… आणि मग त्यांनी शब्दांची वीज सोडली:

 *"GIS काय शिकवतं माहीत आहे?"*

 *"की ताकद म्हणजे गोंगाट नव्हे. संयम, शिस्त, अचूकता, आणि अंतर्मुख शांतता यांचा संगम म्हणजे ऊर्जा."*

 *"GIS हे फक्त सबस्टेशन नाही, ते एक तत्त्व आहे – जिथे तंत्रज्ञानालाही एक शिस्त लागते, आणि अभियंत्याच्या मनालाही एक सौंदर्य."*

 शेवटी…

 सभागृहात केवळ एक नजरेचा आवाज होता – *जिज्ञासेने भरणाऱ्या डोळ्यांचा.*

 *प्रत्येक तरुण अभियंत्याच्या मनात आता GIS नव्हतं,*

*तर एका नव्या अभियंता दृष्टिकोनाचं बीज होतं…*

गॅसच्या कुशीतली *ती विजेसारखी ऊर्जा – शिस्तबद्ध, नादरहित, पण तेजस्वी.*