*कथा शीर्षक: "पृथ्वीखाली धावणारी वीज – EHV केबल्सचा प्रवास"*

 # *जमिनीच्या गर्भातली जादू – EHV Cable Systems**                                                                                                                                      “ *Conductor म्हणजे तिचं हृदय,*

*Insulation म्हणजे तिची त्वचा,*

*Sheath म्हणजे कवच –*

*आणि या सगळ्यावर उभी आहेत  आपली  शहरं, उद्योग, मेट्रो आणि आधुनिक जीवनशैली.”*         

*कथा शीर्षक: "पृथ्वीखाली धावणारी वीज – EHV केबल्सचा प्रवास"*                                                                                                                ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी                                                       *स्थळ* : आयआयएम नागपूर

*प्रसंग* : महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांचे प्रेरणादायी प्रशिक्षण सत्र

*मार्गदर्शक* : विलास सर – अनुभवाने भारलेले, तंत्रज्ञानाच्या गाभ्यातले पण मनाने कवी

प्रोजेक्टरवर प्रकाश पडतो आणि विलास सरांचा भारदस्त, पण हळवा आवाज ऐकू येतो –

*“आज मी तुम्हाला एका अशा विजेची कथा सांगणार आहे, जी आकाशात चमकत नाही… पण पृथ्वीच्या अंतरंगातून धावते.*

ही वीज नजरेआड आहे, पण तिच्या अस्तित्वाशिवाय आधुनिक शहरांचा  श्वासोच्छ्वासही  अशक्य.

*ही आहे – EHV केबल्सची कथा… जमिनीखाली धावणाऱ्या विजेची कहाणी!”*

*भाग १: जमिनीच्या गर्भातली जादू – EHV Cable Systems*

“ही केबल म्हणजे विजेचा राजमार्ग… पण तो अंधारात आहे.

त्याचं संरचनात्मक सौंदर्य, त्याचं शिस्तबद्ध अस्तित्व – ते सामान्य डोळ्यांना दिसत नाही,

पण त्याशिवाय  घरातला दिवा पेटणार नाही.”

“ *Conductor म्हणजे तिचं हृदय,*

*Insulation म्हणजे तिची त्वचा,*

*Sheath म्हणजे कवच –*

*आणि या सगळ्यावर उभी आहेत  आपली  शहरं, उद्योग, मेट्रो आणि आधुनिक जीवनशैली.”*

EHV केबल्स म्हणजे शहरीकरणाच्या काळातली यंत्रयुगातील *नव्या नसा*  – ज्या जमिनीखाली असूनही हजारो लोकांचे आयुष्य उजळवतात.

*भाग २: भूमीमापन ते नियोजन – Pre-Installation Considerations*

विलास सर नोंदवही उघडतात.

*“एका उत्तम शल्यक्रियेसाठी जसं रुग्णाचं पूर्ण इतिहास घ्यावं लागतं,*

*तसं EHV केबल टाकायच्या आधी जमिनीचं भूगर्भशास्त्र समजून घ्यावं लागतं.”*

जमिनीचा प्रकार, उष्णता वहन क्षमता,

EMF प्रतिबंध, रूट मंजुरी, जलवाहिन्या, केबल trench मध्ये पाणी साचण्याची शक्यता –

*सगळं सखोल अभ्यासावं लागतं.*

“मुंबईत आम्ही एक प्रकल्प केला. सर्व प्लॅनिंग झालं होतं.

पण रस्ता संपता संपता एक नाला समोर आला –

आणि आम्ही डिझाईन बदललं  नसतं , तर करोडोचं नुकसान झालं असतं.”

शिक्षण?

*योजना नीट केली, तर तांत्रिक अडथळे आणि अपयश यांचं सावट दूर राहतं.*

*भाग ३: भूमीचा श्वास – Cable Laying Techniques*

सर आता प्रत्यक्ष कामाची दृश्यं दाखवतात –

ट्रेंचिंग मशीन, केबल ड्रॅमची ओढणी…

“EHV केबल टाकणं म्हणजे पृथ्वीवर surgery करणं.

Depth अचूक असली पाहिजे.

Bending radius ओलांडलं  तर केबल दमते.

Sheath bonding चुकीचं झालं, तर EMF त्रास देतो.

Backfilling म्हणजे फक्त खड्डा भरायचा नाही –

तर त्या केबलला मोकळा श्वास द्यायचा असतो.”

*तांत्रिक कामही काळजीने, प्रेमाने आणि समजूतदारपणाने करावं लागतं,*

हे ते शिकवतात – शब्दांनी नव्हे, उदाहरणांनी.

*भाग ४: केबलची परीक्षा – Post-Installation Testing*

“केबल टाकली म्हणजे काम झालं असं नाही,”

विलास सर म्हणतात.

“सर्जरीनंतर टेस्टिंग करावं  लागते – केबलचं  ही तसंच”

*VLF टेस्ट, Sheath टेस्ट, Partial discharge टेस्ट –*

*या सगळ्या म्हणजे आरोग्याच्या तपासण्या.*

“पुण्यात एका डेपोमध्ये आम्ही HV टेस्ट केली –

केबल चालू करण्याआधीच एक गंभीर दोष सापडला.

वेळ  मिळाला, तर नुकसान टळतं – आणि तेच अभियंत्याचं यश असतं.”

*भाग ५: केबलचं आरोग्य – Maintenance & Fault Repair*

“तांत्रिक कामामध्येही माया असते –

Routine Maintenance म्हणजे joints तपासणं,

Thermal Scanning म्हणजे तिच्या तापमानाचं निरीक्षण,

Sheath Monitoring म्हणजे ती सजीव असल्याचं लक्षण!” 

Fault Detection चा किस्सा सांगताना विलास सर हसतात –

*“Time Domain Reflectometer वापरून एका faulty केबलचा दोष आम्ही 672 मीटरवर शोधला होता –*

*आणि खोदल्यावर बरोबर तिथंच जळालेली केबल सापडली!”*

ही केबल बोलत नाही…

पण अनुभवी अभियंत्याला ती हाक मारते – योग्य दिशेनं.

*भाग ६: धक्का तंत्र आणि अंतिम संदेश*

सगळं शांत होतं… विलास सर थांबले.

शब्द जणू थोडे घशात अडकले… आणि मग ते बोलले –

“ही EHV केबल जमिनीखाली आहे –

पण तिचं सामर्थ्य आकाशाइतकं आहे.

ती दृश्य नाही, पण ती स्पंदन आहे –

प्रत्येक कोपऱ्यात पोहोचवणारी जीवनवाहिनी.”

“तुम्ही जेव्हा ही केबल हाताळाल,

तेव्हा केवळ वायर नाही, तर जणू एखादी जिवंत नस हातात घेतल्यासारखं भान ठेवा.

तिला टेक्निकल ज्ञानाची गरज आहे, पण त्याहून अधिक

संवेदनशीलतेची गरज आहे.”

सत्र संपलं…

*पण नवोदित अभियंत्यांच्या मनात वीज वाहू लागली होती –*

*विचारांची, जबाबदारीची आणि नव्या महाराष्ट्रा च्या उभारणीची.*

*कथा शीर्षक: वीजेनं गुंफलेली वाट*

 #  *"तुमच्या मनात उपकेंद्र उमटतंय का?"*  *"जर ते काळोखात अडकलेलं असेल,*

*तर ते प्रकाशात आणणं – ही तुमची जबाबदारी आहे."*                                                                                                                                                                                                #    *डिझाईन ही संकल्पना आहे, पण सुरक्षितता ही संस्कृती आहे.*                                                                                                                                                                                        *कथा शीर्षक: वीजेनं गुंफलेली वाट*                                                                                                                                            ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता,  महापारेषण जेजुरी                                                                                                       *स्थळ* : IIM नागपूर

*वेळ* : सकाळी १०:३०

*प्रसंग* : महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांचा प्रेरणादायी दिवस

प्रशिक्षणकक्षात शांतता पसरली आहे. विजय सर माईक हातात घेतात. नजर उठवून प्रत्येकाच्या चेहऱ्याकडे शांतपणे पाहतात, एक क्षण घेतात… आणि अगदी सहजपणे म्हणतात—

"आज मी तुम्हाला एक गोष्ट सांगतो…

एका अद्भुत प्रवासाची— *जिथे वीज फक्त वायरमधून नाही, तर मनामनांतून वाहते."*

*भाग १: उपकेंद्र – लोखंड नाही, ती एक सजीव धडधड*

"एका लहानशा गावाच्या कुशीत, डोंगराच्या पायथ्याशी 220/33kV उपकेंद्र उभं राहिलं. त्या दिवसापासून गावाला केवळ वीज नव्हे, तर दिशा मिळाली."

विजय सर पुढे सांगतात—

*"उपकेंद्र म्हणजे फक्त Busbar, CT, PT, CB यांची यादी नाही,*

*ती एक जिवंत रचना असते—जिचा श्वास म्हणजे वीज, आणि धडधड म्हणजे सुरक्षा."*

त्या एका लोखंडी चौकटीतून घराघरांमध्ये विश्वास वाहतो, शेतामध्ये आशा पोचते आणि प्रत्येक रुग्णालयात धडधडतं एक जीवदान.

ते नवोदित अभियंत्यांना वेगवेगळ्या प्रकारांची ओळख करून देतात:

*Switching Substation – जिथे वीजेचे मार्ग बदलतात, जणू वाहतूक नियंत्रक!*

*Step-up/Step-down Substation – जिथे व्होल्टेज बदलतं, जणू आपल्या भावना – कधी उंचावलेल्या, कधी स्थिर.*

*GIS Substation – शहराच्या धकाधकीत सामावलेली आधुनिक जादू – जिथे जागा कमी, पण कार्यक्षमतेत तडजोड नाही.*

*भाग २: रचना – जिथून सुरक्षेचं आणि यशाचं गणित सुरू होतं*

*"Substation Layout म्हणजे केवळ जागेचं वाटप नव्हे – तो म्हणजे वीजप्रवाहाचा शिस्तबद्ध प्रवास."*

विजय सर जुन्या आठवणींत जातात—

"मी एकदा एका उपकेंद्राचा Layout पुन्हा डिझाईन केला.

त्या रचनेमुळे fault clearance वेळ ३ सेकंदांनी कमी झाला… आणि

लाखो रुपयांचं नुकसान टळलं. त्या क्षणी समजलं— *Layout म्हणजे केवळ डिझाईन नव्हे, तर नियती बदलणारी रचना."*

ते Single  busbar, double busbar आणि breaker-and-a-half या रचनांमधील कार्यक्षमतेच्या छटा उलगडतात—जणू एखाद्या संगीतात ताल लावल्यासारखं.

*भाग ३: केबल व्यवस्थापन – पृष्ठभागाखाली असलेली जबाबदारी*

ते म्हणतात—

"Power supply system म्हणजे उपकेंद्राचं हृदय –

*AC-DC systems, battery chargers, UPS, Earthing – ही सगळी रक्षणासाठी सज्ज यंत्रणा."*

त्यांच्या आवाजात गंभीरता येते, आठवणीत जातात…

"एकदा एका Substation मध्ये fire barrier फेल झाला…

कारण केबल duct नीट seal केलेल्या नव्हता.

छोटंसं short circuit होतं, पण परिणाम महाभयंकर होता.

तिथून समजलं— *केबल म्हणजे केवळ वायर नाही, ती एक जबाबदारी आहे."*

त्यांनी जणू समजावलं – *डिझाईन ही संकल्पना आहे, पण सुरक्षितता ही संस्कृती आहे.*

भाग ४: धक्का तंत्र – जे मनाला भिडतं

विजय सर थांबतात. एक श्वास घेतात. मग हळूच विचारतात—

*"तुमच्या मनात उपकेंद्र उमटतंय का?"*

सर्वजण नजरेनं 'हो' म्हणतात.

ते पुढे म्हणतात—

*"जर ते काळोखात अडकलेलं असेल,*

*तर ते प्रकाशात आणणं – ही तुमची जबाबदारी आहे."*

"तुमच्या हातात असलेलं Layout, Design, Cable Routing – या सगळ्या गोष्टी

केवळ आकृत्या नाहीत, त्या हजारो लोकांच्या जीवनरेषा आहेत.

आणि त्या प्रत्येक चालू दिव्याच्या मागे जरी तुमचं नाव नसेल,

तरी तुमचं कार्य त्यामध्ये झळकत असेल."

समारोप – *एक अभियंता म्हणजे काय?*

" *तुम्ही फक्त Trainee नाही –*

*तुमच्या हातात वीजेच्या भविष्यासाठी एक नकाशा आहे.*

*त्या नकाश्यातून तुम्ही हजारो कुटुंबांना उजाळा देणार आहात,*

*तेव्हा हे काम समर्पणानं, जबाबदारीनं आणि आदरानं करा."*

" *एक अभियंता फक्त Switchgear वा Control Panel सांभाळत नाही –*

*तो शेतकऱ्याचा विश्वास,*

*रुग्णालयातील लाईफ सपोर्ट,*

*आणि विद्यार्थ्यांच्या अभ्यासातील उजेड सांभाळतो!"*

*कथा संपली* … *पण त्या प्रशिक्षणकक्षात एक नवं तेज तयार झालं होतं.*

उपकेंद्र आता त्यांच्या मनात एका योजनेसारखं नव्हे, तर धडधडणाऱ्या जबाबदारीसारखं जिवंत होतं… 

*तुमचं हे अभियंता आयुष्यही अशीच "वीजेनं गुंफलेली वाट" ठरो…*

हेच विजय सरांच्या शब्दांतून उमटलं.

 

*कथा शीर्षक: "अंदाज पत्रकांच्या रेषांवर उभा महाराष्ट्र उजळतो…"*

 *"एका निर्णयानं किती काही घडतं – हे कळण्यासाठी अभ्यासच नाही, तर अनुभवाचं भांडार हवं."*      # *"आपला प्रत्येक अंदाज,अंदाज पत्रक , प्रत्येक एलएफआर (LFR म्हणजे Layout for Review. वीज प्रकल्पांत, उपकेंद्र, वीजवाहिनी (Transmission Line) किंवा तत्सम कामांसाठी प्राथमिक आराखडा तयार केला जातो, ज्याला LFR म्हणतात) .., प्रत्येक लांबी, प्रत्येक स्कीम – कुणाच्यातरी जगण्याशी जोडलेली असते."*                                                                              *कथा शीर्षक: "अंदाज पत्रकांच्या  रेषांवर उभा महाराष्ट्र उजळतो…"*                                                                                                               ✍️ *लेखन* - सुनिलदत्त कुलकर्णी, कार्यकारी अभियंता, महापारेषण जेजुरी   

*स्थळ* : आयआयएम नागपूर, सभागृह

*वेळ* : दुपारी ३ वाजता

*प्रसंग* : महापारेषणच्या नवोदित सहाय्यक अभियंत्यांसाठी प्रेरणादायी सत्र

सभागृहात शांतता आहे. प्रत्येक चेहऱ्यावर उत्सुकतेचा साज. त्या साऱ्या तरुण अभियंत्यांच्या नजरा एकाच दिशेने – मंचावर उभ्या मंदार  सरांकडे. सरांनी सत्राची सुरुवात केली.

“माझ्या तरुण मित्रांनो,” ते म्हणाले, “आज मी तुम्हाला एक गोष्ट सांगणार आहे – *ही आहे अंदाज पत्रकाची गोष्ट. पण यात केवळ कागदावरील आकडे नाहीत, यात स्वप्नं आहेत, दृष्टी आहे, आणि महाराष्ट्राच्या भविष्याचा उजळणारा उजेड आहे…* ”

*भाग १: अंदाज पत्रक म्हणजे आकड्यांचा खेळ नव्हे – तो आहे विचारांचा आराखडा*

एका दुर्गम भागातलं छोटंसं आदिवासी गाव – जिथं अजूनही रात्रीच्या काळोखाला मशालींची  साथ लाभायची . अशा गावासाठी एका नव्या अभियंत्याला आदेश मिळाला – “इथे 132 kV ओव्हरहेड लाईन उभी कर.”

*त्या नवोदित अभियंत्यानं केवळ route survey, tower spotting, conductor size, insulator design इतकंच पाहिलं नाही… त्यानं गावाच्या उजेडाचं स्वप्न पाहिलं.*

मंदार सर सांगतात:

*“त्या अंदाजात केवळ खर्च नव्हता – त्यात त्या गावाच्या भवितव्याची दिशा होती. त्याच्या प्रत्येक मोजमापात एक आशा होती – की उद्याचं ते गाव मशाली नव्हे, वीज दिव्यांमध्ये न्हालेलं असेल.”*

*भाग २: उपकेंद्राचं  अंदाज पत्रक – केवळ RCC चं गणित नव्हे, तर विश्वासाचं बांधकाम*

"132/33 KV किंवा 220/132/33 KV सबस्टेशन म्हणजे केवळ ट्रान्सफॉर्मर, कंट्रोल रूम, किंवा स्विचगियर नाही – ते आहेत महाराष्ट्राच्या अखंड प्रवाहाच्या धारांना दिशा देणारी केंद्रं."

सर आठवतात:

"एकदा मी 220/132/33 KV सबस्टेशनचं  अंदाज पत्रक करत होतो. GIS की AIS – हा गोंधळ होता. पण मग आम्ही विचार केला – लोड प्रोजेक्शन, जमीन उपलब्धता, शहराजवळचं स्थान, आणि खर्च. शेवटी AIS हा निर्णय योग्य ठरला – कारण त्यामुळं उपकेंद्र कार्यक्षम आणि अर्थसंकल्पात आलं."

*"एका निर्णयानं किती काही घडतं – हे कळण्यासाठी अभ्यासच नाही, तर अनुभवाचं भांडार हवं."*

*भाग ३: धक्का तंत्र – आकड्यांतून उमटणारी माणुसकीची नाळ*

"तुम्ही जेव्हा ₹/किमी मोजता, तेव्हा लक्षात ठेवा – ती रक्कम केवळ मेटलची किंमत नाही. ती आहे आशा, ती आहे विश्वास."

मंदार सर थेट मनाला भिडतात:

"132 kV साठी जे  तुम्ही tower estimate करता, त्यामागं एका शेतकऱ्याचं पिक फुलवण्याचं स्वप्न असतं. 400 kV सबस्टेशनसाठी जे earth mat design करता, त्यामुळं कुठंतरी एक तंत्रज्ञ सुरक्षित घरी जातो."

ते थांबतात, सभागृहात गूढ शांतता पसरते. मग ते म्हणतात –

*"आपला प्रत्येक अंदाज,अंदाज पत्रक , प्रत्येक एलएफआर (LFR म्हणजे Layout for Review. वीज प्रकल्पांत, उपकेंद्र, वीजवाहिनी (Transmission Line) किंवा तत्सम कामांसाठी प्राथमिक आराखडा तयार केला जातो, ज्याला LFR म्हणतात) .., प्रत्येक लांबी, प्रत्येक स्कीम – कुणाच्यातरी जगण्याशी जोडलेली असते."*

*भाग ४: प्रेरणादायी आवाहन – अंदाज पत्रका वर सही म्हणजे  केवळ साईन नाही, तर  ती शहरांच्या , गावांच्या उजेडावरची सही*

सत्राच्या अखेरीस, मंदार सरांचं बोलणं अधिक खोलवर जाऊ लागतं:

*“तुम्ही तयार करता ते estimate म्हणजे केवळ एक आकड्यांचा दस्तऐवज नाही – तो आहे निर्णयाचा पाया. DPR, वित्त मंजुरी, निविदा प्रक्रिया – सगळं यावर उभं असतं.”*

“पण त्या कागदाच्या खोल गाभ्यात असतो 'विश्वास' – की ह्या रेषांमुळे महाराष्ट्र उजळणार आहे. जेव्हा पुढच्यावेळी एखाद्या अंदाज पत्रका वर सही कराल, तेव्हा विसरू नका – त्या सहीखाली महाराष्ट्राचा उजेड सामावलेला आहे.”

*कथा समाप्त... पण प्रेरणा सुरूच राहते*

मंचावर टाळ्यांचा गजर उसळतो. नवोदित अभियंते डोळ्यांत चमक घेऊन उठतात.

मंदार सरांची एक गोष्ट त्यांच्या मनावर कोरली जाते:

“ *आता अंदाज पत्रक  म्हणजे केवळ कागद व कागदा वरील आकडे राहिले नाहीत – ते झाले आहेत उजेडाचे बीज. दिशा दाखवणारे, ऊर्जा निर्माण करणारे, आणि लाखो आयुष्यांमध्ये आशा फुलवणारे!”*